ZOU GAL 1917-19 Memorial Page

ZOU GAL 1917-19 Memorial Page In remembrance of the Zou Warriors' anti-colonial resistance against the British Empire. phal sing e! Ka naamtem hiam a, i Zogamlei laal kanaw,
Sansii’n zeel e!

The Zou tribe joined the so-called ‘Kuki Rising’ in Manipur against the British from 1917 to 1919. Hiangtam and Gotengkot Forts were two main centres of resistance among the Zous. Pu Doungul Taithul was the chief of Gotengkot, which was a fairly big and fortified Zou village . Captain Steadman was the man responsible for suppressing Gotengkot with considerable casualties on both sides. The Zou tri

be was a non-Thado tribe to have participated in this abortive, yet bold attempt to oust the white imperialist from Manipur, even as a local folk song composed on the occasion of the revolt runs in the Zou dialect as follows:

Tuizum Mangkang kiil bang hing khang,
Zota kual zil bang liing e;
Pianna ka gamlei hi e! Ngalliam vontawi ka laulou lai e. Free translation:

The seafaring White Imperialist coils like the ‘kill’ plant,
Tremors of earthquake do quiver the Zo world,
’Tis the land of my birth: I shall not part with it! Stain’d with blood is my Sword
That has routed the adversaries of Zoland,
I shall yet fight with the wild Boar, injured [3]. This folk song of the Zou, reflecting the collective mind of the natives, indicated that the anti-imperial fervour was very high in 1918; and interestingly the Britishers were compared by the native mind with the wild Boar, or with a native wild creeper-plant called ‘kill’. Independent India justifiably took pride in its legacy of colonial resistance. In Manipur, the Palace uprising and Rani Gaidinlieu's movement are relatively well-known. However, the "Kuki Rising" and the participation of the Zou tribe was less well-known. There stands a dilapidated, tin-roofed hall called "Zogal Memorial Hall" at Zoveng, Churachandpur (Manipur) built in honour of the Zous who fought against British colonizers. The anti-colonial legacy of the Zou is a tribute to the multi-etnnic people of Manipur itself. However, the dilapidated condition of Zogal Memorial Hall reflects the lack of official patronage for its shared history and collective memory.

08/04/2026

Zou Gal (1917-19) leh Chivu
19/05/2020

- Dr. S. Thangboi
TULAITAH Chivu min loibang in thang hi, adieh in ei CCPur district lam ah. Tuk*m April 16 nia Manipur solkar in Chivu mun ah 607.5 sq. metre a lien Manipur leng Chandrakirti Memorial Park bawl ding ahidan, leh dangka crore tampi 'invest' a bawlkhiet ding ahidan a'ng gen leh mipite lunglai hing phawng guih hiding hia, alang-langa houlimna in kizang hi. Tua igen utpen ahileh GoM in Tongjang khuogei a Chivu diil ah Park bawl thei va, ahisih, leh bawlthei sih va, chilampang hizaw lou in, Chivu khu Zou Gal (1917-19) lai in bang tobang dinmun in ana um in, bangtan in mituom-tuom, adieh in khuo hausa (chiefs) te leh British solkar in ana sai khai na ki 'contest' uai, chi isut ut zaw hi.
Chivu khu singtangmi (Zo suon) te tanchin (history) ah bangchi'n ana kigen in, bangtan in Zou nam (tribe) toh kizopna ana nei ei, chi sui vai. K*m 1870 masang lai apat in Lushai (Mizo) hausaten agam kiim leh pam a phaijangmite (British subjects-te) ahun-hun in ana siim ua, salmat-galmat in ana pui ua, mihing hinna zong tampi ana la uh, chi history mun tampi apat ina thei uhi. British sokar in zong Lushai hausate bilsih (punish) ding in alang-lang ah ana kisa khol uhi. Silachar, Chittagong, Burma leh Manipur apat galkap khom in Lushai Hills vabulu ua, tuakhu Lushai Expedition (1971-72) nakichi hi (Reid, 1908:29).
Tuanah, Manipur gam pen British in athuneina nuoi (protectorate state) ah ana koijou ahita hi. Tuajieh in Britishte panpi ding in simlam (south) naw in hing kuonsuh ua, December 1871 apat March 1872 kikal sungvel Chivu mun ah kikul uhi. Tuahunlai tah in Guite hausapu Goukothang leh a galkapte zong Sukte lengpa Khua Chin thupiehna nuoi ah mangkangte panpi a Lushaite dou ding in suohlam gamkai Lushai Hills ah va lut uhi. A khuo Mualpi (Tedim gei) juon a ang kilelam un, Chivu mun ah hing suoh phei ua, Meitei galkap lamkai General Thangal leh asepaiten chalak in ana zawl (solh) in Goukhothang leh amite ana man uhi. Theidia poimaw khat ahileh, Meitei lengpa toh Sukte lengte akhang-khang a ana kidousa uh ahia, nanleh British-Burma leh British-India government in Lushaite ang dou dikuon in, Chin Hills a Sukte lengpa panpina ana ngen uhi. Tuamabang in India a British ten Manipur lengpa (athuneina nuoi a akoih uh) kithuopina zong ngen uhi. Tua ahina ah, Sukte-te leh Meiteite tungah kidouna ana um nawn tadi lou phot in, a-ut leh da un Britishte panpitu leh zatthei tah in anapang mai uhi. Tuajieh in Raja Goukhothang in Chandrakirti sepaite ana tahsang khiel kha, chi ding ahi(Carey & Tuck-I,1896:122-124).
Manipuri galkapte vakuon pen itheisa uh ana hita a, gensau zong ngai nonlou hi. Hinanleh, isuichien utpen ahileh tuami hun -1871 masang apat, Chivu leh akiim ah koite ana teeng in ana khosa uoi? Chipen ahi.
Zoute Manipur a ana tenglut dan
Zou namte tanchin isui chiang in, hunkhat lai in Burma ah thaneijou tah ana hidan uh (mahni kipohna lou in) ana kithei hi, tuajou in, thaneijou nonlou ahidan uh an kimu kia hi. Tedim Thukizakna Lai kichi 1911 lai apat Chin Hills tanchin ana gelzel na uah, Zou/Zo te tanchin ana tuong kha hi. K*m 1800s kim lahvel in Zouten Tedim khuo Kamhau Sukte thuneina apat ana lahkhie uhi. Kamhau zong Mualbem khuo ah apa Khanthuam kung ah vatai a, panpina va ngen in, tuajou k*m sawtlou nua in Tedim khuo Zoute apat ana lakia hi. Tedim mai hitalou in akimvel a Zou khuo umteng aban-ban in Kamhau in opkhum tou-tou hi. Tuachin Zoute atamzaw Kamhau hausatna nuoi ah sieh(tax) peding in kipelut ua, nanleh khenkhat utlou in mallam (north) naw in ana peitoutou in tunia Manipur a Zoute tenna gam (area) ana tung uhi (David V. Zou, 2017:65-66).
Kamhau Sukte nuoi a um utloute tua Manipur gam ana tun tou lai un khuo ana sat tha ua, tuate khu: Chaizel (Chairel), Siallup, Khuakung, Mukhua chite ana hi ahi. K*m 1843-1850 kikal in Zouten Thangkhal, Bumzang, Tualmu, Zojang, Gamngai, Geljang leh Phaitu apat in hing pem in, tua Manipur ah khotha Zoupi, Lungpi, Kawvang, Nahit, Kathung, Khuamun, Samtal, Beellei, chite ana sat uhi. Amaute atangpi in Mate, Suantak, Milun, Tungdim, Mimvah, Tungnung, Phiamphu leh Lianzaw bete ana hi uhi. Sukte toh ana buoi masang un zong kielpi (famine) zieh in Zoute pawlkhat Chin Hills nusie in ana tai (pem) ta uhi. K*m 1850 bullai vel in Singpi Taam (famine) zieh in Khuongnung khoten akhuo nataisan uhi. 1843 K*m in Pu Mangkhokam leh akai zatamten Chin Hills a Khuadai nusie in Manipur a Buhsau khuo ana sat uhi. Pu Langza leh akai-ten Khuangnung nusie in Lungchin khuo ana sat uhi. Behieng khuo ahileh Pu Langzachin in ana sat hi. Pu Goulun lamkai na'n pawlkhat in Hiangtam Tualeh Pu Langkai leh Langkam Makai natoh honkhat in Phaipheng, Aina, tuabanah ah Nungsai khuo ana sat uhi (Thangsuanhang 2017:112-113). Tuamabang in Zou khuo tuom tuom Singngat, Khaukuol, Munpi, Theigotang, Tuidam, ichite awl-awl in ana kisat jel hi.
P.S. Khamdounang in 1994 a Upto Date History of Zo laibu ah, K*m 1855 in Zoute hunkhop piin Manipur lengpa dou din Pu Khanthuam Sukte ana jui ua, hinanleh Chin Hills ah kinuale nonlou in Manipur ah ana tengden uh, chi'n giel hi. Tualou in zong, k*m 1862 lai in Manipuri lengpan Chin Hills a Zoute khuo Khienglam tan hing bulu tou in, Zou nam sung a Taithul, Milun leh Phiamphute hunkhop galmat in ana pui hi, kichi hi. Amaute K*mbi phaijang lah ah ana teengsah uhi. Alexander Mackenzie in 1877-78 kikal in Zou leh Guite agawm in mihing 2000 val Manipur ah pemlut ua, Moirang khokiim lah a tenna ding gam ana hawm pieh uh, chiin ana giel hi (Thangsuanhang:112-113).
Zoute tenna gam pen Northern Chin Hills dan a nakithei hinanleh, British solkar in 1894 a Manipur-Chin Boundary hing giit tha kia in, tuanah Zou khuo tampi Manipur lam ah kailut (included) in ana um hi. Hinanleh, Carey and Tuck in The Chin Hills-Vol.II(1896: cxx-cxxvi) laibu ah, Manipur lam a um Zou khuo 16 ana gellutdan gen hi. Tuami khuote ahileh:
1. Bweltung 2. Chenglam 3. Chilpi 4. Kwunkai 5. Lenkut 6. Loibwel 7. Mulam 8. Nabu 10. Savum 11. Tanvum 12. Tunkwa 13. Tunzan 14. Twidam 15. Twitum 16. Vanglai. (p. cxx)
Khienglam (Chenglam) khu 1880 k*m in akholui uh Khienglam (Chenglam) – Chin Hills apat in ana pem uhi. Khuangkhai (Kwenkai) khuo tha inn 10 pha ua, hausa (chief) Tumkithang leh Hemzahau ahi ua, Tuidam khogei ah um hi. Mulam khuo ahileh inn 60 hi a, kho hausapa Powkolyin (Paukholian) ahi. Tunzan (Tonjang) khua inn 60 um a, hausapa min Twunkalet (Tuankholet) ahi. [Adangte genkim zou sih vai] Igen utpen ahileh k*m 1840s lai apat tua itenna Manipur sung ah Zou namte ana tengzou thamta ahidan tahlat ahi (Carey & Tuck-II, 1896).
Zou Gal lai Chivu dinmun
Zoute leh Chivu in kizopna thuuhpi ana neidan en vai. K*m 1917-19 kikal in Zoute leh Thadou ten Britishte ana dou uhi. France gam lam a galpi khatna ah pawtpuo ding ana utlou jieh a ana dou uh ahi. Zouten Northern Chin Hills a Kamhau gal leh Pawigal thuohla jieh un, tunia atenna gamteng uh ana luo ta uhi. Tuanah Chivu diil umna khu Tonjang hausapu gam ana hi a, muntuom tuom a Chi la ut te kuah sieh (tax) ana khon zel hi.
Zou Gal ang um chiang in Zou-gam teng ana ling ta a, Zoute dinmun pen dengdel thei dinmun in ana um hi. Tuami buoihun khu midang (Unau) khenkhatten lemtanna a la in Chivu leh akimvel a phaijangte, Behieng phaijangte leh Ngaljang gamte bang deigawna mit toh ana en pawl um hi. Tami eima sonsat thu hilou a British document-te apat a athu umdan kimu tehteh te igen ahizaw hi. Khat khat in envai:
1. K*m 1918 in Thangtual kichi Pangmual Post (Chin Hills) a mangkang sepaite kamlettu in ana pang a, sepaite peina teng ah jui kawikawi hi. Ama khu Selam khuo (Vaikhotlang range, Mizoram) hausapu ahi. Aman Aizawl a Borsap–British Superintendentpu kung ah laithon in, Chivu diil leh aphaijangteng loulai a bawl ding in ana ngen hi. Tuamai hilou in, Tonjang ten British tung a helna ana bawljieh ua, agambupi lahsah (confiscate) ahi ngeingei leh "kei hing pie in" chiin British sappa kung ah ana ngen hi. British sap kung ah tambang in giel hi:
"…tabang in Solkar kathei tawp in kana kithuopina tung ah sum leh pai bangma kang ngen sih ding hi. Nanleh, ajatathuoi Pu aw, lou-a kabawl ding in Chivu phaijang hing pie in, kakhua apat nikhat lampi ahia Manipur gamhuom sunga um ahi."[1]
2. March 21, 1918 a Tonjang khuo mangkang sap Mr. Cosgrave (Political Agent) leh asepaiten ana opkhum ni un, Pu Semthong, Suongpi hausapu in Cosgrave kung ah Chivu diil ana ngen hi. Tuami masang deu in Tonglon hausapu Pumjakham (leng Hauchinkhup sanggampa zong kichi) in zong Mr. Higgins (Political Officer) kung ah Chivu diil ana ngen jou thamta hi. [2]
3. Thangtual in Chivujang leh Tonjang gam anget pen Higgins in pe nuom lou hi. Ajieh Tonjang gam lahsah/suhsah a aum ding lehzong ama di'a gin-umtah a nasem Pumjakham in atang ding kilawm in deisah zaw ahidan Lushai Hills Borsap (mangkangsap) kungah gen hi.[3]
4. Zouten gal ahing kipat chieng Chivu apat ah chi laah ana kham dan uh hituah. Tuamin Sukte hausapu Hauchinkhup sulung na mama in Chin Hills a Superintendent of Falam kuah thu tut hi. Tuachin Falam a mangkangsap in Manipur political agent Higgins kung ah telegram kintah in thot a, thu umdan tabang in gen hi: "Chibu (Chivu) Kamhow (Kamhau) miten azah ding uh naphal ei? Ahitheileh galvan tawi pum a amuntan kahing pei ding uh bangchi nasa ei, Kuki (Zou) helte ana tatsie kha uleh kivenna dingin" chiin d**g hi. Manipur sappan hichiin dawng hi: "Chibu a temporary post na koi ding uh khawh kasa sih ajiehpen Chibu nai ah lampi (bridle path) hoitah Chin Hills toh kizop in aki hung hi. Kamhow miten Chibu azah ding kaphal a, tualeh mihel (Zou) ten asuhbuoi uleh kaptheina ding phalna zong kang pie hi" chi hi.[4]
5. Chivujang lunggulna athawn ahitah man in, Pu Thangtual in zong Lushai Hills sappa kung ah Behiengjang munteng tenna ding leh tuilou (terraced field) bawlna ding in ngen kia leu-leu hi. Hichin petition giel hi: "Kapu, ningk*m a Chivuphai kangna nget pen Manipur sap in midang kapieh ding, achijieh in, tun Behieng gam ah inn 50 vel tuilou bawl thei nading mun um a, hepitah in Behieng gam kei a dingin hing bawlpieh ding in kang ngen hi. Loubawlna ding mun zong Chivujang saangin atamzaw ngal a."[5]
6. Lushai Hills Sappan Pu Thangtual deisah mama hiding hia, kintah in angetna bawjuipieh ngal a, Manipur sappa kung ah telegram thot pai in "Behieng gam pen ahithei dingleh Thangtual ana pie in", chiin recommend hi. Hinanleh, gal beikuon lam ahita a, Behieng hausapu Langzachin British te khut ah October 22, 1918 k*m ah ana kipelut ta hi. Tuajieh in Behieng leh Chivu gam ana dei gaw mithumte – Pu Thangtual, Pu Semthong leh Pu Pumjakham, kinepna uh thawn vawt hi. Assam lam apat British solkar thupieh hingtung a, hausa helte hunchiem sunga solkar khut ah akipiehlut uleh koima gam suhsah (confiscate) ahisih ding, chi ahi. Tuajieh in Manipur sap Cosgrave in Aijawl sappa lai hichin thuh kia hi:
"Langzachin, Behieng hausapu, agalvante leh a inn-khasana toh hing kipelut ta hi. Higgins, Manipur Political Officer leh Manipur Darbar President-pu in hausa helte gam lahpieh ding chipen kadeidan uh ahi sih hi, ajieh maban ah silhoilou tampi hing tun thei ding ahiman in. Tuajieh in Behieng gam Thangtuala hi in midang hitaleh, koima kipe theilou ding ahi" chi hi.[6]
Maban a khangsonte tunga kisietna chii ana tu khah ding uh British solkar ana pilvang mama ua, vaihawm ana siemdan uh muthei in um hi.
Scholars khen khat in Zou Gal lai a hausa khenkhatte, adieh a, Tonjangpa leh Behiengpa in bangjieh a gal ana pat ua, sapkangte ana dou uh e? chi akhuolna uah, agam lei leh gou (land & resources) kituna um a, tuamite huuhna ding, midangten thagum a ana lahpieh louna ding ua, helna ana bawl uh ahi, chiin ana gen uhi. Zou Gal khu Gam leh leitang kituna jieha a zong hing kuong khie ana dan gen uhi (David V.Zou 2017:216).
Bangteng hileh Carey and Tuck (1896:cxxiv) in, nidang lai 1890s k*m lai in, Tonjang khuote ana kigal-gin zing ua, akhokiim uah kulbang (stockade) ana bawlta uh ahidan ana gen hi. Tua ahileh khanglui hun in khuo khat leh khat kisim tuo leh kidouna ana um jel ahidan kilang hi. Zoute namkhat leh kengkhat a ana dingkhomna uh k*m 1840s lai pi a nakipan ahi, chi Chin Hills tangthute ah ina mu uhi. Tuajou in 1917 apat in khatvei toh ana ding khom kia ua leitunga gam hatpen British Empire nasan na dou ngam kia uhi. Hinanleh Zou Gal a pu-le-pa ten ahinna leh sisan phaljen a ana hutkhiet uh gam leh goute (adieh in Chivujang) khu, tukhang Zouta ten a kembit in ahung jou na uai? Chi dohtham ching ta hi.
NOTES
[1] Mizoram State Archive (MZSA hereafter), Political Department, C.B No. 9, File No. 85:From Thangtuala to the Superintendent of Aijal, dated 23rd may 1918.
[2] Manipur State Archives, Imphal, Political Department, R-1:S-1/12: Tour Diary of Political Agent 1916-1918, p.8.
[3] MZSA, Aizawl, Poltical Department, C.B No. 9, File No.85: From W. A Cosgrave, political Agent in Manipur to the Superintendent, Lushai Hills, Aijal, dated Imphal the 20th June 1918'.
[4] MZSA, Aizawl, Poltical Department, C.B No. 9, File No.85: Copy of Telegram No. 255, dated the 17th June 1918.
[5] MZSA, Aizawl, Poltical Department, C.B No. 9, File No.85: From Thangtuala to the Superintendent of Lushai Hills, dated Tawnjang 12th January 1919.
[6] MZSA, Aizawl, Political Department, C.B No. 9, File No. 58: Copy of telegram No. 416 P, from the Political Imphal to the Commandant 1st Lushai Hills Battalion, dated 22nd October 1918.
*REFERENCES*
~A.S. Reid (1908): Chin-Lushai Land, FIRMA –KLM Pvt. Ltd., Aizawl.
~B.S. Carey & H.N. Tuck (1896): The Chin Hills, Volume I, Rangoon, Burma.
~B.S. Carey & H.N. Tuck (1896): The Chin Hills, Volume II, Rangoon, Burma.
~Thangsuanhang (2017): Settlement History before the era of national boundaries: A case Study of the Zou in present day Manipur, Zou & Zou (ed) A History of the Zou People, Churachandpur: UZO-India.
~David V. Zou (2017): Land Claims and Anglo-Zou conflict, 1917-19, Zou & Zou (ed) A History of the Zou People, Churachandpur: UZO-India.
Courtesy: Zogam Today | 19-05-2020

Singngat, 7th April 2026: Zou Sangnaupang Pawlpi (Zou Students' Association) General Headquarters felicitated four young...
08/04/2026

Singngat, 7th April 2026: Zou Sangnaupang Pawlpi (Zou Students' Association) General Headquarters felicitated four young high achievers from Zou tribe at Tangpijol village, Singat Sub-Division, CCPur District.

1. Calvin Ginminlien Zou, AIR 134( UPSC 2025)
2. Chiinzoukim Tungnung, IRS (2023)
3. Chinpilhing Kipgen Zou, IFS (2026)
4. James Khaiminthang Zou, ISS (2024)

ZSP lamkai in Thanksgiving-cum-Felicitation vaiguon um

Lamka, April 7 : Zou Sangnaupang Pawlpi (ZSP) GHQ saina in tuni’n Tangpijol khuo ah tunai a guoltungtuona m***a teng ; Mr.Calvin Ginminlien Zou, AIR 134, CSE, UPSC 2025-26; Ms. Chiinzoukim Tungnung, Indian Revenue Service (IRS); Mrs. Chinpilhing Kipgen, Indian Forest Service (IFS) leh Mr. James Khaiminthang Zou, Indian Statistical Service (ISS) te kipahpina leh Pasian kung a nuamthu tutna vaiguon um hi.

Tam hun ah mi 4 te lah ah Tv. Calvin Ginminlien Zou chouh in vaiguon tahsa in uap thei a, a dangte ahileh training lellel leh suty mu lou zieh in amau thakhel in a innkuonpite’n uap uhi.

Tv. Calvin Ginminlien Zou in a thugenna ah, mihing in lungguot inei a, hinanleh lawchinna Mangpa apat ahi chi kahinkhuo ah katheikhie chi hi. Tualeh laisimlai a khaam gel ding a kisa khangthate kung ah eima hitheina chiet kitheichien a tupna nei ding in hanthawn hi. Tambang a vaiguon thupitah saisah ZSP GHQ lamkaite leh Zou Namte tung ah lungdam thu zong gen hi.

Vaiguon sung in UZO GHQ, ZYO GHQ, UZCAM, ZOWA, ZCLF, ZLS te’n thugenna nei in lawchinna nga officer 4 te patawina silpieh piehna nei ua, Rev. Dr. Ginkhanmung Zou, DS, Singngat MELC in guolzawl ngetsahna nei hi.

Tami vaiguon a mipite nehkhawm ding in Pu Chinlunthang, MLA 60-Singngat AC in Bawng Khat; Pu Suankhanmang , Chief of Tangpijol Village - Bawng Khat ; Pu Dalthang, Sim Veng - Voh Khat; Pi Jubilee Mawi, Chief of Behiang - Sial Khat ; Pu Kaichinkham, Chief of Lunjang - Sial Khat leh Upa M John Zou, Finance Secy UZO GHQ in anntang bag 7 tuoh uhi.

PRESIDENTIAL ADDRESS (OUTLINE)PRESENTED TO THE DELEGATES OF THE70TH UNITED ZOU ORGANISATION, GENERAL ASSEMBLY-CUM-ELECTI...
01/04/2026

PRESIDENTIAL ADDRESS (OUTLINE)

PRESENTED TO THE DELEGATES OF THE

70TH UNITED ZOU ORGANISATION, GENERAL ASSEMBLY-CUM-ELECTION, 2026

0N 30TH MARCH 2026

AT SAIBOH VILLAGE

BY THANGZAMANG

PRESIDENT, UZO-GHQ



Amasa pen in a 70 vei na UZO General Assembly-cum-Election, 2026 zangthei dinga chidam ludamna hingpie a, leitung buppi a chi-le-nam tampi umte lah a ei Zouta te zong nam khat, chi khat a hing siem a hingpui jing I bieh uh Ipa Pasien min ka phat, tunia palai hing kalsuon jousie jong Chibai ka hing bu hi.

Tuni in When Nations Die laibu apat thu pawimoh neukhat kahing share ding hi. Gamte/Namte khu thakhat in a chim pai sih a, neu nounou in a kiam suh zel hi, chiin a gen hi. Gam leh nam khat a shi kuon chieng in tam anuoi a silte ana um masa hi:

1. Nundan leh Hagau lam a kiemna/ Moral and Spiritual Decline

i). Gam/nam khat khu nundan hoi a mansuah chieng in, ahatna a bei hiei-hiei hi.

ii). Miten thutah leh Pasian a ngaihsah nawn lou panta uhi.

iii). Dih leh dih lou zong aki theikhen tasih hi.

iv). Nunphung/nundan det um lou in, gam a ding thei sih hi.



2. Dan leh Thupieh a sie hi/ Breakdown of Law and Order

i). Suol lam leh sil dihlou a tam sem sem hi.

ii). Mi ten vaihawmte leh thuneite a zatat nawn sih uhi.

iii). Dan zong a zui tah tah nawn sih uhi.

iv). Dan leh thupieh um lou in, gam/nam a ding thei sih hi.

3. Sum dinmun leh ki vaihawmna a nehguhna/ Economic and Political Corruption

i. Sum lam a buoi a, leiba zong a pung hi.

ii. Lamkaiten mipite sang in amaute ading a ngaihtuo zaw ta uhi.

iii. Vaihawmna zong a hat nawn sih a, a tha bei ta hi.

iv. Tuazieh in, Nehguhna in gam a susia nuom mama hi.

v. Gam-le-nam a ki bulphuna omlou, khangtha te’n gam-le-nam itna dihtah neinonlou in, inam nasan a kem ding, aki neisah ding mi ki tawm mama ta.

4. Tawndan leh laizilna a kietsuhna/ Cultural and Educational Decline

i. Zilna zong a basam panta hi.

ii. Pi leh p**e nundan/tawndan leh i identity (hina) zong a mang hi.

iii. Mi ten bang pen dih a, bang pen dih lou ahiei chi zong a theikhen tasih uhi.

iv. Lampi kichien nei lou in gam/nam maban ding a bing hi.

v. Artificial Intelligence (AI) ki habawl seng in, pilna-siemna a khantouna ki ngaisahlou. A theiloute lah leitung a hithei tahtah nonlou, AI zieh a laisimna leh CRITICAL THINKING kichi um nonlou deudeu.

5. Nei leh lam ngainat sengna in mihing manphatna a mangsah hi/

Materialism and Loss of Human Values

i. Mi ten sum leh nopsahna mai a ngaituo ta uhi.

ii. Itna, phatna leh mawpuohna a kiem suh hi.

iii. Mihing hinna/nunna a manphatdan zong ngaisah ahi nawn sih hi.

iv. Sum chauh a pawimo pen a suoh chieng in, gam/nam pumpi in a thuohlaw hi.

v. Khamthei-guithei a sumdawnna, nei-le-lam deina toh NAM zuoh ngam zong tamta.



Thutawpna

Gamte/namte khu ni khat thu a chim zah a hisih a, neu nou nou in a kiam suh zaw hi.

Tamte khu tunia ei Zou tate a ding in kihilna leh kivauna a ilah ding uh ahi.

Gam leh nam hat i nei nuam leh, nundan dih i kem bit ding a, sil dih i bawl ngai ding ahi.



Sd/-

(THANGZAMANG)

President, UZO-GHQ

UZO-GHQ (2026-2030) Lamkai tha te: # President: Thangzamang # Vice President: Nengchinlam # General Secretary: S. Nengkh...
01/04/2026

UZO-GHQ (2026-2030) Lamkai tha te:
# President: Thangzamang
# Vice President: Nengchinlam
# General Secretary: S. Nengkhanlun
# Joint Secretary: Felix Sianmuanthang
# Secretary Finance: John Haulamlian
# Treasure: Thangsuankhup
# Secretary Home & Organisation: Ginzathang
# Secretary (External) : Chinkhenpau
# Secretary (Custom & Culture) : Ngamkhenthang
# Secretary Literature & Youth affairs: S Hauliankhup
# Secretary Info & Information: Joshua M. Samte

Zou Gal Day 2026
17/03/2026

Zou Gal Day 2026

Zou Gal Day 2026
17/03/2026

Zou Gal Day 2026

Behiang a Zou Nampi Thumkhawmna mun honna
22/10/2025

Behiang a Zou Nampi Thumkhawmna mun honna

ZOU GAL DAY 2025 at Zou Gal Cemetery, Behiang March 17, 2025
18/03/2025

ZOU GAL DAY 2025 at Zou Gal Cemetery, Behiang March 17, 2025

17/03/2024
17/03/2024

ZOU GAL (1917-1919) TANCHIN TOMKIM

K*m 1917-19 kikal sung Zou ten atenna gam Manipur simlam leh Chin Hills mallam gamkuol sung ah ana kigen minthang Biritish-te nasatah in ana dou uhi. British laigelte ah tami gal pen Kuki Uprising, Kuki Rising chite in ana kigiellut a, hinanleh Zou namten zong atenna gamkai sung uah ana gal ana sat uh ahiman in ‘Zou Gal’ chiin akhang-khang in ana kihil sawn ua, tunitanphah in Zou nam sung ah British toh ana kidouna uh ‘Zou Gal’ chiin ana chiemte den uhi. Zou pi leh pu ten ‘Zou Gal’ chia ana thei mai ban ah, British vaihawmtu khen khat in zong Zou min ana giel lut uhi. Aizawl a pansa British Superintendent record ah “Zoho Ral”, “Joh tribesmen”, “Zo” chite in ana kikhum lut hi. Tualeh, British te Map bawlna ah Manipur simlam leh Chin Hills mallam gamkuol sung a gal hel bawl kho tuom tuomte kikoina ah, Zou khuo tampi tel hi (Fig. 1). Zou Gal beinua k*m 1926 in, Zou kuol sung a Pasianthu ana tangkoupi Lushai missionary mi ni Pu Hransuaka leh Dawnthuama in zong alaihahna uah “amaute khota neu nounou ah teeng in, lawki sakhuo jui ua, hausa te atangpi in Manlun be hi ua, tualeh anam pumpi un Zou kichi uhi”, chiin ana giel uhi. Tuabanah, “k*mpeisa sawt nailou in Zouten solkar ana dou uhi”, chiin zong ana giel belap uhi.



Bang zieh a Zou Gal ana um ahiei?

Europe ah k*m 1914-1918 sung in Kidoupi Khatna thupitah um hi. Leitung kidoupi khatna zong kichi hi. Tam hun lai in eigam zong Mangkangte uhna nuoi ah um hi. Mangkangten Manipur lengpa leh agam pumpi ana opkhum in, Imphal khopi a British Durbar kichi inpi ah tou in vai hawm uhi. Zouten mangkangte vaihawmna nuoi a lungkimlouna ananeite uh tam anuoi a bang ahi:



1. Panchi piehdan: Panchi (hill house tax) chia Manipur k*mpi in k*m khat in dangka teng thum innsuona in d**g zing uhi. Singtang louhou a kitoudelte a ing in dangka teng thum pen tua hunlai in tam mama hi. Singtanggam pumpi ah k*mkhat sung in dangka teng singsagi d**gkhie ua, tualah ah k*mkhat in singkhat leh sangsagi vel tanggam a dingin sengkhie giep uhi. Tuachi’n Manipur k*mpi in singtangmite leh agam khantouna ding a nasepkhiet bangma neilou hi.



2. Van paw ding a kinawhna: Tami khu mangkam ah Labour Corps/Recruitment zong kichi hi. British k*mpi thupieh dungjui in Manipur lengpa Churachand Singh in March 1917 in singtang hausa teng hankhom a, France gam (Tuitaw zong kichi) leh leitung kidoupina munte a British galkapte vanpaw ding mi sawl ding in thu pesawn hi. Zou leh Thadou-Kuki hausaten lemsahpieh lou uhi. Zouten bangzieh a tami Labour Corps (Tuitaw gal) a kuon ding ana deilou uh ahiei chi tomkim in envai:

(a) Insunga tahsa hat pen in pawtsan taleh anuasie insungmite a di’a neh leh dawn sui ding mi kitasam ding; (b) Insung a pasian mai a kithoina khu innsung-thuneipen pa (head) umlou in kibawl theilou hi. Tualeh, insung mi kimlou in kithona kibawl ngailou hi; (c) Zou nungahten a lawmngai tangvalte a taan khah ding zau zieh un Tuitaw a kuonkhiet ding phal lou in, mangsiet khum ahi dan uh genpi uhi; (d) Zouten tuipi gal kan khu chindan hoilou in ngai ua, dam a kinuale kia nonlou ding in ki muongmaw uhi.



Tam bang a Zou leh Thadou hausa ten British thupieh anuol chieng un Manipur a British Political Agent, J.C. Higgins in agalkapte toh October 1917 in Lonpi (Mombi) khuo hausa Ngulkhup Haokip man dingin kuon uhi. Ngulkhup leh akhomiteng ana kihem mang uhi. Higgins leh asepaiten Mombi khuo haltum ua, Imphal ah kinuole kia uhi. Tuazou in Higgins in koima France ah kuon ngai se nonlou ding, hinanleh hausa thumanglou a ana kiphinte British thuneina nuoi a kipelut (surrender) ding in, thu pie hi. Tua ahisihleh phalbi hun sung ngei a hausa thumangloute thuhilna va bawl ding ahidan gen hi.



Mangkangte dou dinga kisahkholna

Manipur lengpa tungtawn a British uhpi in vanpoh dinga athupieh jui nuomlou ahiman un, British sepaiten hing bulu ding chi atheita ua, Zou hausate lamkai in Zou sulphate galsat ding in kisingsa ta uhi. K*m 1917 sung in hausate lamkaina toh kimukhomnam Hiangtam, Behiang, Singngat, Buhsau kholah ah gal bawl dingdan ana kik*m uhi. Singngat leh Buhsau khuo a kihoukhomna (meeting) tegel Manipur Political Agent Higgins in zong ana chiemte kha hi. Buhsau hausapu Henthang in siel khat gou a, Zou galkap dinga mansa a um mi 700 vel pha hi, chiin giel hi. Khuo hausa mi 22 vatel ua, solkar in thagum suo a ahing nawh uleh ana dou ding ua, tuabanah Ukha hausapu leh amite chielna bangin zong va panpi ding uh ahidan Higgins laigelna ah kitahlang hi.

Tuahunlai in laigelthei mi ana umlou ahiman in, solkar kunga thupo ding in maltapawm khat singkho dawn ah naang-nem khat leh akhau khat in kankhom ua, lampu te posah uhi. Galvan ding in suongkep-thau, siallum-thau(pumpi) chite nei ua, tualeh khokiim ah galpanna dingin khoubaang bawl in akiim ah sou phut ua, tuabanah mun poimawnate ah suongkhai thaang kam uhi. Zoute kigalgingdan J.C. Higgins in athei chieng in tambang in British vaihawm uliente kungah lai hah a: “Kamudan in tam lang ah gal zauhuoi leh saupi nei ding ibang uhi…Manlun-Manchongte (Zou teng genna) hing kipan tamawh uleh, thau tampi nei ngei ding un gintat um hi. Chin gamgizul khu tami namte haatna mun ahi zieh in.” chiin giel hi.



Kidouna

Zou gal tanchin ipi-pu ten atu-atate ana hisawn ua pat in tampi ina thei ua, laibu khenkhatte ah zong ina giel uhi. Atanchin itheisate uh banah tukhanga Britishte laigel leh lekha poimaw(documents) te archive leh library apat ana kisuikhe kia hi. I gam a Zou galhangten British sepaite ana douna mun lah ah, British laigel te apat muthei leh gentham ching dieh te: Tuibom kikaptuona, Gotengkot, Buhsau, Singngat, Hiangtam kulh, ahi deu hi. Tamte aban ban in en vai.

Tuibom a kikapna: 1917 k*m beikuon in Mangkang galkapten Sugunu ah panmun bawl uhi. Maniur Political Agent W.A. Cosgrave leh Lieutenant Halliday lamkaina toh simlang gamkai a Zou leh Mangvung-Haokipte tenna khote siim ding in kuon suh uhi. Sugunu khel a Chakpi lui galkaina Tuibom kichina mun ah Zou leh Haokip galkapten ana lamtan in ana kaap uhi. Kikaptuona nasatah um a, tuanah Cosgrave leh agalkapten ma naw thei talou uhi. L.W. Shakespear laibu sung a kigeldan in, Cosgrave leh agalkapten nangzou nawnlou in kinuale kia uhi. Tualeh, Mangkang sepaite mi thum in shina tuoh ua, mi tampi zong liem uhi. “Melmate hatseng ahiman in, Imphal ah kilekia mai uhi” chiin kigiel hi. Tami kikaptuona ah Captain Halliday in zong shina tuoh a, ama leh ami shisate luong tui tung ah kilap den uh ahidan Shakespear in gen hi. Tuibom kikapna a galzawna laa Pu Goulian Dopmul in tambang in ana phuo hi: Tuizum pan leidou hing khang e; Tuonglam ah matan ing e, Tuibom ah lal luong awng e!

Gotengkot kikaptuona: Gal ahat seng tah zieh in, January 27, 1918 in, Lennakot, Chin Hills apat mangkang sepaite Catain Steadman lamkaina in Guun leh Kana luipang a khosa Zou galhangte sim ding in hing kuon tou uhi. Ahing kuontouna uah Pu Ngulbul Haokip khuo Longza hing simtou in haltum uhi. Tuachin Gun lui kantan in Haika (Kathuong) khuo bulu ding a lam azawt lai un, Haika khogei a Gotengkot kulh ah Zou leh Mangvung/Haokip galhangte kithuo in mangkangte ana bukap uhi. Tam kikaptuina ah Pu Thawngkhai, Pu Ngulbul Pu Somthawng, Pu Amvum, Pu Sumkhohaute lamkai uhi. Zou galkapte khu goteng muntah ah pang ua, Mangvungte khu muoltung ah pang uhi. Zou galkap Pu Doungul lamkaina in kotgenga pangten ana kap masa pai uhi. Tuatahin muoltung lama pangten suongkhaithang ang satpel uleh Mangkang galkap tamtah suongtum kiliaten a denglumta hi. Muolvum a pangte leh kotgenga pangten kikap huon ua, Mangkang galkapte pangtheilou in hunkhop tah kaplum uhi.

Gotengkot kulh kidouna tanchin L.W. Shakespeare in zong tambang in ana giel hi: “Tami kikapna ah Captain Steadman khu kalkap ulien umsun hi a, aman helpawlte panmun lukhiet sawm in galma phu nanleh, zoulou hi. Captain Steadman galkapte mi som-leh-khat shi ua, Steadman toh sim in tampi liem uhi. Steadman tahsa ah aliemna mun thum um a, ama leh a sepaite Lennakot ah kinuale kia uhi. Tami tuohsietna ahileh vangsiet huoi vawt khat ahi a, Mangkang lamkai khat chitlana zieh ahi”.



Buhsau Buluna: Buhsau khuo khu Saipheh zong ana kichi hi. Tami kikatuona tanchin ahileh Manipur Political Agent W.A. Cosgrave Diary bu sung apat muthei ahi. Cosgrave geldan in, Mangkang sepaite Tohtol lui gei ah busa uhi. March 16, 1917 ni in Tohtol mun apat kuontou in Buhsau va bulu ua, Zou galkapte ana pang ua, hunsawt kuomtah kikaptuo uhi. Tuanah Mangkang lama ah Nepali galkap Sirman Khatri kichipa Zou galkapten abantang kapkha uhi. Sepoy Ambor Bhadur Chettri kichipa khu kikapkha in amun ah shi pai hi. Mangkang ten thautang giel kie bang in kap ua, tuanah Zoute pangzou nawnlou in kihemkhie uhi. Tuazou in khosunga innteng haltum ua, Singngat khuo sim ding in kuon tou uhi. Buhsau kikapna ah vangsiet huoitah in hausapu Henthang Lianzaw leh azi banah atanu-ngehsen nalai te Mangkang sepaiten kaplum uhi.



Singngat Mangkangten Opkhum: Buhsau kihalta ahiman in Singngat a Zou galkapten hing kibulu ahi, chi ana lam-et ta uhi. Cosgrave makaina toh mangkangte Paldai luigei ah kinga uhi. March 17, 1918 ni in Singngat khuo Mangkang galkapten bulu in opkhum uhi. Mangkang galkap mi zakhat Captain Ostrehan in pui a, tualeh galkap mi somguhte Cosgrave leh Lieutenant Carter in lamkai uhi. Zou galkap pasal ni galvil dinga kuonte lah ah khatpen galte enkhe dinga singdawn a ava katou leh galten ana mu in, agalkap uleh apheipi langkhat kapkha ua, ama zong peithei nonlou ahimanin, alawipan Singngat kulpi tan pawtung hi. Tambang vangsietna atuoh ban uah, aliempa abuoipina utoh Zou galkapten Singngat kulpi vengbit zou talou uhi. Tami toh kituoh chet in Cosgrave in agelna ah, “galten thau khatvei maimai kap ua, mikhat nasatah a liem hiding in ginmaw um hi aziehpen sisan akhotan in lampi ah kai mat den hi” chi hi. Aman agel zelna ah, “Akhotung lang a munjang khat ah mi somnga vel kikul theina ding khat kamu ua, tua banah panmun neunou tampi akhosung lutna tan ah muthei in um hi”, chi hi. “Khosung kalut tah un koima ana um tasih a, tuanah kaki ngata uhi. Singngat ahileh inn somli leh sagi vel phazou a, khuo lien khat ahi”, chiin giel hi.



Hiangtam Kulpi Buluna: Hiangtam kul ahileh Zou Gal lai a Zou kalgapte kul lienpen ahi. Khotuom tuom apat Zou galkapte Hiangtam kulpi ah kimukhom jel ua, galsat dingdan leh panlah dingdan kik*m zing uhi. Mangkangten Singngat ahal tum zou un March 19, 1918 ni in Hiangtam zuon ta uhi. Ahing kuon un Hiangtam khote loulai a bu kikoi maund 100 vel hing haltum malam uhi. Mangkangten Hiangtam kul a umte thupie in, “nang kipiehkhiet sih ulehmun dang ka bawl bang ua chizatna bei a hing bawl ding kahi ua; tualeh nakul uh vanleng toh hing kap ding hi ung” chi uhi. Tuabepin Pu Goulun, Hiangtam hausapu in “Vanlenga nang kap uleh Ahgawchiengin kang na vatkhe pai ding uhi” chiin dawng hi. Mangkangte Hiangtam khuovum ahing kal chieng un, Zou galkapten ana apan mun (bunker) apat thau leh pumpi zang in ana kap pai uhi. Cosgrave in agenna ah, Mangkang galkap zietlang panga peite lah ah Sepoy Harka Bahadur Zou ten kapkha pai in, amun ah shi pai hi. Dahkal tampi kikaptuona um a, Zou galkapten apanmun uh taisan lou in pang tinten ua, Mangkangten mortal toh tamveipi akap bep chieng un, lut zou ham uhi.



Zou miluite gendan in, hunsawtpi kikaptuon nua in thauging khawl a, tuamin Pu Kamkeleng gal en dinga kul dawn a akatou leh, mangkang galkapten na kap in, alutang kapkha ua, amun ah shi pai hi. Tualeh Pu Suohkham zong apanna mun hawm (vang) apat in thautang khat in kha in shi kia leuleu hi. Tami tangthu nakigen pen, Cosgrave laigel toh nakituoh hi. Aman agelna ah, kulsung kalut chieng un sisan tampi mu thei in um a, huohbu tuollai a kithethang zong kamu uh, chi hi. Tuabanah, mundang khat ah zong sisan hunkhoppi muthei in um a, midang bangzat aheikhat in zong shina tuoh hidinga agintat dan gen hi. Cosgrave in Hiangtam kikaptuona khu mundanga teng sanga hamsazaw asahdan gen a, “Hiangtam kidouna khu ahamsapen leh Manipur Kukite khauna pen leh kithutouha pankhomna detpen hiding in kamu a; tu’a idou uh Manlun-Manchong Kukite khu Column No.2 in akidoupi Kukite lah ah ahatpen hi ngei ding in kilang hi”, chiin gen hi. Mangkangten tami mun ah thautang 1300 val kapkhie uh ahidan zong gen uhi.

Thautang kitasamlou leh thaupi (mortal) zanga kul ang kapsiet sengsung bepun, pan ngaidan um talouin Zou galkapte kihemmangta uhi. Tami kulpi thupi mama khu Zou galkapte panmun hoipen leh nukhie pen ahitah siehin Zou galkapte chimawta uhi. Hinanleh tawpsan tuonlou in aguh-gal in alemtangna munte ah nakap zom veve uhi.



Zou khotuom-tuom kibuluna: Mangkangten Hiangtam luo den in Thana in touden uhi. Hiangtam apat akimlah a khote vabanlu sel uhi. Tambanga a bawlna lam ua, March 21, 1918 ni in Tongjang ah Pu Lunzamang (Somlun), Pu Sumhau, Pu Thankithang, Pu Lamzakhai, Pu Selkithang, Pu Tunzakham leh adangte toh vakikaptuo uhi. Hita khuo ah zong Pu Suohvel leh Pu Thanglang lamkaina in na dou uhi. Amauten zong nang zou tuomlou in kihemmang zel uhi.

K*m 1918, May habul janlai khat in, Mangkang galkap Subedar Bhowani Singh lamkaina Pangmual (Chin Hills) Thana apat in Ngaljang khuo vasim ua, tuanah Pu Lamdou Samte, Pu Lamkhai, Pu Gouthang, Pu Gouhau, Pu Onchin leh Pu Ongou te lamkaina in ana nang uhi. Hinanleh nangzou tuomlou in Ngaljang khosah lam ah kihemmang uhi. Ngaljang kihalna toh kisai in W.L. Shakespear in tambang in giel hi: Subedar Bhowani Singh lamkai in Ngaljang lochingtah in vabulu zou in, vahaltum ta uhi; tammun ah, mi nil eh thum vel in shina leh liemna tuoh uhi”. Tuahunlai a mangkangte kamlet a pang mikhat in alaigelna (dated 23rd May 1918) ah tambangin gen hi: “Tuajan in Subedar leh agalkate Ngalzang bulu ding in kuonkhie uhi; Subedar kung ah I melmate uh khosungah a um uhi, chia kagen laitah in, melmaten thau in ang kap pai ua, galkapten zong kapthuh ngal uhi. Tuami’n khosung ah kalut ua, innteng kahaltum zou un, Pangmual ah kakile kia ta uhi”.



Zou Gal beina

Mangkangten Behiang gamteng midang khut a pekhebei dinga ana vau zieh un, agam tanlaw ding ngai ngamlou in Behiang hausa Pu Langzachin October 1918 in Hiangtam a Mangkang galkapte khut ah ana kiphekhe masapen hi. Lamkai Langzachin kiphekhe nanleh, Zou Gal pen ana bei nai tuanlou hi. Hinanleh, k*m 1919 bullam apat Zou khoteng Mangkang galkapten haltum leh luodim beita ahiman in, Zou galkapte hat zou nawn talou uhi. Tuachin, Khodah Vum a Galngam Suongding bul ah kihoukhomna na nei in, mangkangte khut a kipekhe mai ding in thupuona nala uhi. Tuazou in Hiangtam Thana ah tam anuoi a Zou lamkaite ana kipekhie ua, amaute: Pu Goulun, Pu Lagou, Pu Somthong, Pu Thonghau, Pu Henkham, Pu Vungdam, Pu Khaikhogin, Pu Helthawng, Pu Lampum, Pu Salet, Pu Gouthang, chite ana hi uhi. Hiangtam a hun phabep sung a umpi zou un Imphal Thongh ah a khum ua, k*mkhat vel zou in k*mpiten ang hakheta uhi. Hiangtam a Zou lamkaite thongtang a, aum lai un, Pu Lagou a zi leh ata thum natna (influenza) tun sieh in Singngat khuo ah shi uhi. Mangkangte kung ah shivuina tel ding in Pu Lagou ngen uhi. Mangkangten ni-awng (suti) nit hum pie ua, tua hun sungin ama thatangin a innsungmite khatam khum ua, Pu Lagou atun kia in a thatanga kikhumpa hakhe pan uhi.

By Dr. S. Thangboi Zou

Address

Churachandpur

Website

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when ZOU GAL 1917-19 Memorial Page posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Share