24/06/2026
TRUNG ĐỘI HOÀNG HOA THÁM QUYẾT TỬ
Tôi không nhớ rõ ngày nào trung đội tự vệ ở tiểu khu Bạch Mai được thành lập và lấy tên là Trung đội Hoàng Hoa Thám. Nhưng chắc chắn thời gian đó là sau ngày Chính phủ ta ký với Xanh-tơ-ni, đại diện chính phủ Pháp Hiệp định sơ bộ 6/3.
Chúng tôi quen biết và thân nhau không chỉ vì cùng một khu phố, mà còn vì những mối quan hệ đồng chí trong những ngày hoạt động Thanh niên Cứu quốc trước Cách mạng Tháng Tám, trong những ngày được cử đi học lớp quân sự ngắn hạn, nhất là trong những ngày bàn mưu, tính kế kiếm tìm vũ khí tự trang bị cho mình. Khi ấy lính Trung Hoa Quốc dân Đảng thường xuống Bạch Mai vào các làng lân cận mua rơm của dân chở về cho ngựa ăn. Chúng mua một cướp mười, tuy nhiên chúng vẫn là thành viên của một đội quân không mấy no đủ. Chúng tôi chia nhau tìm mọi cách gần gũi chúng để gạ gẫm đổi bánh ngọt, bánh mỳ, giò chả, rượu, lấy súng đạn. Có lần chúng tôi đã chuốc rượu cho bọn lính mã phu này để tước súng của chúng. Tỉnh dậy, biết bị lừa nhưng chúng không còn cách nào khác, ngoài việc làu bàu chửi rủa.
Nhân ngày kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười Nga, Trung đội Hoàng Hoa Thám cùng với các chị em trong Hội Phụ nữ tổ chức nhiều buổi biểu diễn kịch, ca nhạc ở rạp hát Lạc Thành Đài và rạp chiếu bóng Bạch Mai. Chúng tôi không bán vé, chỉ quyên tiền khán giả, kẻ ít người nhiều, ai ai cũng nhiệt tình ủng hộ chúng tôi. Cộng với số vũ khí đổi và lấy được của quân Tàu - Tưởng, trung đội có 2 khẩu STEN, 14 khẩu súng trường, vừa của Nga vừa của Tàu, một khẩu súng ngắn và 30 quả lựu đạn. Trung đội chưa được trang bị đầy đủ, nhưng với số vũ khí đó, có thể nói chúng tôi đã “giàu có” so với những ngày tập lăn lê bò toài, toàn bằng súng và lựu đạn gỗ, ngoài một khẩu súng trường dùng để tập tháo lắp.
Các cán bộ Trung đội Hoàng Hoa Thám không do cấp trên chỉ định mà do anh em tự bầu. Tôi được anh em bầu làm trung đội trưởng, đồng chí Nam làm trung đội phó, ba đồng chí Mạc, Đề, Thuận được cử phụ trách 3 tiểu đội. Trong trung đội có nhiều anh em trong một gia đình cùng tham gia như gia đình tôi có 5 người, gia đình đồng chí Nguyễn Như Trương 4 người, và gia đình đồng chí Hoàng Đình Mạc 3 người.
Sau đêm 19/12 quân Pháp bị chặn tại các phố trên, nên công việc của Trung đội Hoàng Hoa Thám lúc đó là cùng với bà con chưa tản cư, dồn sức củng cố ụ ở Ô Cầu Dền và đắp thêm một ụ trước cửa rạp hát Lạc Thành Đài. Các tường nhà từ ngã tư Trung Hiền đến Ô Cầu Dền được đục thông suốt. Không phải bận bịu lo ăn, do đã được các chị em trong Hội Phụ nữ tiếp tế, nên chúng tôi rảnh tay dồn sức cho việc chuẩn bị chiến đấu. Hàng ngày trừ một số anh em trực ở nhà, chúng tôi đưa hai tiểu đội lên các phố trên giúp đồng đội tiễu trừ bọn việt gian và nếu có cơ hội, phối hợp với những trung đội khác đánh địch. Ngoài những ổ tác chiến cắm ở những khu phố của chúng ta, bọn Pháp còn tung nhiều tên việt gian ăn mặc như Vệ quốc đoàn quấy rối nơi ta đóng quân.
Ngày 4/1/1947, tiểu đội Hoàng Đình Mạc trên đường đi tập kích địch trở về, đến hồ Ha Le thì bị một phát súng bắn lén nổ ngay vào đội ngũ. May không đồng chí nào bị thương, Hoàng Đình Mạc lập tức cho anh em vượt tường xông vào một biệt thự nơi anh nghi có địch ẩn nấp. Anh đã không nhầm. Một tên Tây lai đã nấp trong căn buồng nhỏ tại biệt thự này. Nhưng hắn chỉ bắn lén, không đủ can đảm đương đầu với tiểu đội. Sau khi bắt trói tên Tây lai, anh em còn lục tìm được một khẩu trung liên Hốt - kít với nhiều băng đạn. Mặc dù là tiểu đội trưởng, Hoàng Đình Mạc xin giữ khẩu trung liên này. Đó là một điều trái khoáy bởi vì người tiểu đội trưởng cần phải lo chỉ huy anh em. Khi ấy khẩu trung liên là thứ vũ khí hiếm quý, nên anh em chỉ giao cho những ai được tin cậy. Trong trường hợp này thấy không có điều gì cản trở giữa hai nhiệm vụ tiểu đội trưởng và xạ thủ trung liên nên tiểu đội nhất trí. Hoàng Đình Mạc vốn là vận động viên bơi lội cao lớn. Anh mang khẩu trung liên nhẹ nhàng như mang khẩu súng trường.
Ngày 10/01/1947, đồng chí Đức - một Vệ quốc quân được Uỷ ban kháng chiến liên khu cử xuống Trung đội Hoàng Hoa Thám, phụ trách chính trị viên. Theo lệnh trên đồng chí Đức thông báo: Trung đội Hoàng Hoa Thám từ lúc đó là một đơn vị Vệ quốc đoàn thuộc quyền chỉ huy của tiểu đoàn trưởng Quang Tuần. Sáng ngày 14/01 năm ấy, tôi được lệnh dẫn trung đội tới Quỳnh Lôi bố trí dọc theo cánh đồng làng này. Tin tức quân báo cho biết có thể địch sẽ đánh sang phía nam Liên khu II. Ban chỉ huy trung đội nhận lệnh và bàn bạc xong, điều tiểu đội 1 bố trí nhô ra phía trước. Đi với tiểu đội 1 có đồng chí chính trị viên trung đội và đồng chí trung đội phó. Kể từ đêm đầu của cuộc kháng chiến, ngoài những trận lẻ tẻ bắn dăm bảy phát súng, chúng tôi chưa có dịp “đánh đấm ra trò”, nên lúc này anh em đều mong đợi một cuộc đọ súng quyết liệt. Đêm ấy chúng tôi đào công sự trong gió rét căm căm và sưởi ấm bằng những điếu thuốc lá truyền tay nhau cho đến khi trời sáng dần.
Tháng chạp sương xuống nhiều ngăn tầm mắt không nhìn được xa. Khoảng 6 giờ sáng tiểu đội 1 báo về: có nhiều người đang tiến dọc con đê từ phía Vĩnh Tuy xuống Hoàng Mai, chưa rõ địch hay ta. Mọi người bàn tán và chờ lệnh. Theo đồng chí trung đội phó Nam thì đó là địch và xin cho nổ súng. Nhưng chính trị viên trung đội Đức ngăn lại. Cần xem xét kỹ để khỏi bắn nhầm đồng đội, vì có đội viên thấy thấp thoáng trong hàng quân mờ mờ ấy có người mặc áo tơi nón lá. Trong sương mù, đoàn người phía trước bỗng dừng lại tản ra hai phía. Có lẽ họ cũng nghi ngờ điều gì đó! Đúng là địch rồi! Tiểu đội 1 được lệnh đồng loạt nổ súng. Khẩu trung liên của tiểu đội trưởng Hoàng Đình Mạc nằm giữa tiểu đội 2 đang dàn hàng ngang, lia hết một băng dài vào đội hình địch. Trong sương mù hai làn đạn đỏ lừ cài vào nhau. Ngay làn đạn đầu, tôi trông thấy nhiều tên địch gục xuống. Nhưng rồi đại liên, trọng liên của chúng dốc đạn xối xả về phía chúng tôi. Hoàng Đình Mạc vì ít đạn nên không siết cò khẩu trung liên liên tiếp. Nhằm vào đội hình địch, anh bắn từng loạt ngắn. Sau nhiều loạt đại liên, địch dùng súng cối cỡ 60, cỡ 81 rót xuống trận địa chúng tôi. Một quả đạn cối 81 nổ trúng chỗ đồng chí chính trị viên Đức và trung đội phó Nam. Lúc này chỉ huy trung đội chỉ còn có tôi. Tôi điều cứu thương dìu hai đồng chí Ninh và Thuận bị đạn ở đùi và bụng về phía sau và nhẩm tính, trung đội đã có tới 8 đồng chí hy sinh. Dù sao không thể rời trận địa. Từ các công sự mọi người vẫn bình tĩnh đánh trả các đợt “A la xô” của địch. Đạn cối dội xuống mỗi lúc mỗi nhiều. Nhưng địch không dám xông lên. Chúng chững lại, không phải để rút lui. Địch mạnh hơn chúng tôi về hoả lực, nhưng lại rơi vào một địa hình trống trải, vì vậy chúng phải gọi quân tiếp viện từ phía sau tới. Được tăng viện, địch lại hét “A la xô”. Tiếng hét của địch không làm chúng tôi sợ. Trước mắt chúng tôi chúng chưa dám đứng lên xông tới. Chúng vừa bò, vừa bắn nhưng đạn cối của chúng đã gây cho chúng tôi nhiều thiệt hại.
Tiểu đội trưởng Hoàng Đình Mạc hy sinh nhưng khẩu Hốt-kít không bị bỏ rơi. Một đội viên, tôi không nhớ tên, đã thay tiểu đội trưởng cản địch bằng những loạt đạn trung liên chính xác. Dưới những loạt đạn cối, trung đội không còn đủ sức kháng cự hiệu quả. Quanh tôi nhiều anh em đã bị thương. Người bị nặng nằm im không rên rỉ tránh để các đồng chí chung quanh nao lòng. Người bị nhẹ tự băng bó và bò về phía sau. Đoán được chúng tôi bị thiệt hại nhiều, địch đứng dậy, hò hét xông tới. Tiểu đội 1 đã đánh giáp lá cà với địch bằng lưỡi lê, dao găm, lựu đạn, bằng cả những quả đấm, những cú đá. Hai tiếng hô: “A la xô” và “xung phong” của địch, của ta quần thảo nhau. Đợt xung phong địch tưởng chắc ăn này đã bị cản lại. Loang loáng trước mắt tôi nhiều tên loạng choạng gục xuống, bọn thoát chết lợi dụng các bờ ruộng nằm dán người trên mặt đất, bắn trả lại. Gần một tiểu đội của chúng tôi bị hy sinh. Trung đội không còn quá một nửa quân số. Cùng với các đợt phản xung phong, đạn dược cạn dần. Tôi không nhận được mệnh lệnh rút lui. Tôi biết trận địa này vỡ, địch dễ dàng đánh vào sườn phố Bạch Mai. Tôi nói với anh em những suy nghĩ của mình. Không một ai bàn kế rút. Hai cán bộ tiểu đội trưởng còn lại khẽ nói với tôi bằng một giọng trầm tĩnh: “Anh em không mất tinh thần đâu!”. Những lời ấy đối với tôi là cả một sức mạnh dù đạn súng cối của địch đang xé lụa trên đầu. Lúc này khói đạn đã thay sương mù. Trận địa bị bao phủ bởi một làn mây xám đục. Bọn địch lại được lệnh tấn công. Lần này chúng không tấn công chính diện, mà từ hai bên sườn đánh bọc lại. Để bảo toàn lực lượng, chúng tôi vừa bắn trả vừa yểm hộ cho nhau rút về phía sau theo đường mương con. Không bao vây được chúng tôi, địch lại sử dụng ngón đòn hoả lực của các loại súng cối. Dựa vào các căn nhà trong ngõ Mai Hương chúng tôi đánh trả không cho địch cắt ngang phố Bạch Mai. Gần một ngày quần nhau với địch, chúng tôi đã buộc được chúng dừng lại.
Đêm đến chúng tôi nhận được lệnh bảo vệ số đồng bào bị kẹt tại Việt Nam học xá theo đường sông Kim Ngưu rút về Thanh Trì. Trung đội Hoàng Hoa Thám đã đánh một trận quyết tử đúng với cái nghĩa đầy đủ của từ này. 19 đồng chí của chúng tôi đã hy sinh. Nhưng khu phố không bị cắt rời và những đồng bào bị mắc lại ở Việt Nam Học xá được bảo vệ an toàn.
Nửa thế kỷ qua rồi, chúng tôi chưa quên 3 anh em trong một gia đình: Bút - Nghiên - Mạc, và Nam - Giao - Tính 3 anh em trong một gia đình khác, cùng hy sinh trong trận quyết tử này. Cho đến hôm nay khi nhớ lại trận đánh năm xưa, tất cả chúng tôi những anh em còn lại trong Trung đội Hoàng Hoa Thám, tuy đã bỏ nhiều công sức nhưng vẫn không tìm được tung tích gia đình 3 anh em Hoàng Đình Mạc, càng không biết các anh có được chôn cất hay không? Nhưng trong trí nhớ của chúng tôi và hy vọng trong trí nhớ của những người dân khu phố Bạch Mai không phai mờ tinh thần quyết tử của các anh (*).
(Hồi ức của Đại tá Thành Xuân Chung, nguyên Trung đội trưởng Trung đội Hoàng Hoa Thám).
(*) Hồi ức này ở thời điểm 1996. Theo ông Thành Xuân Chung sau này đến năm 1999 đã tìm được và làm thủ tục trao tặng bằng Tổ quốc ghi công cho thân nhân các liệt sĩ Hoàng Đình Mạc, Hoàng Đình Nghiên, Hoàng Đình Bút.
Trường hợp còn lại của trung đội là 4 anh em ruột Nguyễn Như Trương, Nguyễn Như Nam, Nguyễn Như Giao, Nguyễn Như Tính tham gia chiến đấu thì 3 người hy sinh. Bản thân ông Nguyễn Như Trương sau này cũng có 2 con trai hy sinh trong Kháng chiến chống Mỹ.
