11/10/2026
Jászapáti: Serce Jaszygii, alańskie dziedzictwo i lecznicze termy - ciąg dalszy opowieści.
Na wstępie chciałbym powiadomić , że węgierskie miasteczko Jászapáti na Facebooku reprezentują dwie strony
-bardziej oficjalna https://www.facebook.com/jaszapati.varos, która informuje o przyjażni z polskim miastem Łańcut,
oraz bardziej historyczno-muzealna https://www.facebook.com/profile.php?id=100057700470243
Są równiez inne tematyczne o sporcie, kulturze i polityce.
Bardzo krótka historia Jászapáti w punktach
Powstanie
Pierwsza wzmianka w 1391 r. jako Apátiszállás. Osada jaszowska (potomkowie Alanów z XIII w.) na równinie między Tiszą a Zagyvą. Nazwa prawdopodobnie od dawnego klasztoru („apátság”).
Autonomia i redemptio
Jaszowie mieli szeroką autonomię. Po utracie przywilejów w 1702 r. wykupili je w 1745 r. (redemptio). W 1746 r. Apáti uzyskało prawa miejskie.
Zabory / Habsburgowie
Od XVI w. pod panowaniem Habsburgów (później Austro-Węgry). Autonomia Jászság trwała do 1876 r., kiedy włączono ją do komitatu Jász-Nagykun-Szolnok. Prawa miejskie stracone w 1876 r., odzyskane w 1989 r.
Wojny
Okupacja turecka (XVI–XVII w.) – zniszczenia i wyludnienie.
1848–49 – udział lokalny w Wiośnie Ludów.
I i II wojna światowa – straty ludzkie i materialne.
Rolnictwo
Główna gałąź gospodarki przez wieki (zboża, winorośl, hodowla). Po 1745 r. rozwój dzięki odzyskanej autonomii. Do dziś dominuje rolnictwo na dużym obszarze (całkowita powierzchnia ok. 78 km², zabudowa tylko ok. 5–6 km²).
Przemysł
Słabo rozwinięty. Głównie małe przetwórstwo rolne i rzemiosło. Brak dużego przemysłu – typowe dla małych miast alföldzkich.
Turystyka
Najważniejszy element to Tölgyes Termálfürdő (łaźnie termalne, otwarte 1960 r., woda ok. 45 °C). Dodatkowo kościół parafialny, centrum miasta, spokojna okolica Jászság, bliskość innych atrakcji regionu (m.in. Jászberény). Turystyka ma charakter lokalny i wypoczynkowy, nie masowy.
Poziom życia
Po redemptio (1745) — czyli po wykupie dawnych przywilejów przez Jaszów — miasto stało się stosunkowo zamożne jak na warunki Alföldu (Wielkiej Niziny Węgierskiej).
Obecnie jest to spokojne, typowe miasto alföldzkie (ok. 8100 mieszkańców) — z niską zabudową, głównie domami jednorodzinnymi i ogrodami, dobrą lokalną infrastrukturą oraz rolniczo-usługowym charakterem. Brak tu wysokich bloków, a zabudowa jest raczej rozproszona i „wiejsko-miasteczkowa”.
Redemptio (redempció) po polsku to „wykup” albo „samowykup” (od łacińskiego redemptio = wykupienie, odkupienie).
W 1745 r. Jaszowie i Kunowie wykupili z powrotem swoje dawne przywileje (wolność od feudalnych powinności, prawo do własnej administracji, sądownictwa itd.). Wcześniej, w 1702 r., Habsburgowie zastawili całą ziemię Jász-Kun niemieckiemu Zakonowi Krzyżackiemu. Po zebraniu ogromnej sumy pieniędzy (głównie z pożyczek) udało im się odzyskać te prawa na mocy dyplomu Marii Teresy. Dla Jászapáti było to bardzo ważne wydarzenie – miasto stało się dzięki temu bogatsze i bardziej samodzielne.
Miasto alföldzkie (po polsku: miasto alföldzkie albo miasto typowe dla Wielkiej Niziny Węgierskiej) oznacza miejscowość leżącą na Alföldzie (Wielkiej Nizinie Węgierskiej).
Charakterystyczne cechy takich miast to:
płaski teren,
dominacja rolnictwa,
niska zabudowa (głównie domy jednorodzinne, brak wysokich bloków),
stosunkowo rozproszona zabudowa z dużymi ogrodami,
spokojny, rolniczo-usługowy charakter.
Jászapáti jest właśnie typowym przykładem takiego miasta.
Jeszcze raz wspomnę , że miasto wyrasta z unikalnej historii ludu Jaszów – osadników pochodzenia alańskiego, którzy przybyli tu w XIII wieku i przez stulecia zachowywali szeroką autonomię sądowniczą i podatkową.
Kim byli Alanie ?
Alanie byli potężnym, koczowniczym ludem pochodzenia irańskiego, który wyłonił się ze stepów Azji Centralnej i przez stulecia kształtował losy średniowiecznej Europy.
Jako mistrzowie jazdy konnej i łucznictwa, przeszli drogę od przerażających wojowników antyku po założycieli potężnego królestwa na Kaukazie.
To właśnie ich potomkami są dzisiejsi Osetyjczycy na Kaukazie oraz wspomniani wcześniej Jaszowie (Jászok), którzy w XIII wieku osiedlili się na Węgrzech.
Kluczowe etapy historii Alanów
Starożytność i potęga na stepach:
Początkowo tworzyli silny związek plemienny na północ od Morza Kaspijskiego i Czarnego. Słynęli z hodowli koni i ciężkiej jazdy (katafraktów), często ścierając się z Imperium Rzymskim i Partami.
Wielka Wędrówka Ludów (IV–V w.):
Najazd Hunnów rozbił lud Alanów na dwie grupy:Grupa zachodnia połączyła się z Wandalami i Suebami, przemierzyła całą Europę, przeszła przez Pireneje i utworzyła krótkotrwałe Królestwo Alanów w Półwyspie Iberyjskim, a ostatecznie przeprawiła się do Północnej Afryki.
Grupa wschodnia wycofała się w rejon Przedkaukazia.
Średniowieczna Alania:
Na Kaukazie Północnym Alanowie stworzyli rozwinięte, chrześcijańskie państwo ze stolicą w Magas, które przetrwało aż do niszczycielskiego najazdu Mongołów w XIII wieku.
Cecha
Opis
Pochodzenie
językowe
Języki irańskie
(rodzina indoeuropejska, blisko spokrewnieni z Sarmatami i Scytami
)Styl życia
Początkowo pasterze-koczownicy, później osiadli rolnicy i rzemieślnicy
Kluczowa spuścizna
Wpływ na europejską wojskowość (taktyka jazdy) oraz etnos dzisiejszej Osetii i węgierskiego Jászság
Współcześni Jaszowie na Węgrzech, choć z czasem ulegli całkowitej madziaryzacji językowej, do dziś pielęgnują świadomość swoich alańskich korzeni i odrębności kulturowej.
Walory turystyczne miasteczka.
Kąpielisko Tölgyes Strand és Termálfürdő w Jászapáti jest czynne również w sezonie zimowym, jednak funkcjonuje wtedy w trybie całorocznym z ograniczoną liczbą niecek.
W okresie jesienno-zimowym do dyspozycji gości pozostają baseny kryte z wodą termalną oraz częściowo zadaszone lub odkryte niecki termalne, w których wysoka temperatura wody (sięgająca 36–38°C) pozwala na komfortowe kąpiele nawet przy mroźnej pogodzie. Sezonowe baseny rekreacyjne, pływackie oraz zjeżdżalnie zewnętrzne są w zimie nieczynne.
Przed planowaną wizytą w zimie warto pamiętać o kilku kwestiach:
Godziny otwarcia: W sezonie zimowym obiekt często działa w nieco skróconych godzinach (zwykle do 18:00 lub 19:00).
Przerwy techniczne: Węgierskie kąpieliska termalne organizują czasem kilkudniowe przerwy konserwacyjne na przełomie listopada i grudnia lub w styczniu.
Uzdrowiskowe walory wody w termach Jászapáti (Tölgyes Termálfürdő)
Typ wody: sodowo-wodorowęglanowa (nátrium-hidrogén-karbonátos)
Temperatura u źródła: ok. 45–49 °C (z głębokości ok. 805 m)
Status: w 2001 r. uznana za wodę mineralną, a w 2002 r. oficjalnie za wodę leczniczą (gyógyvíz)
Skład mineralny (wg danych z kąpieliska):
sód: 250 mg/l
potas: 3,8 mg/l
wapń: 22,2 mg/l
magnez: 5,7 mg/l
żelazo: 0,14 mg/l
chlor: 9 mg/l
wodorowęglany: 756 mg/l
pH: 7,5
suma składników mineralnych: ok. 1110 mg/l
Działanie lecznicze (potwierdzone badaniami medycznymi):
choroby układu ruchu (głównie artroza stawu kolanowego i biodrowego)
zmniejszenie bólu przy zmianach zwyrodnieniowych stawów
rehabilitacja po urazach i operacjach
ogólna rekreacja i regeneracja
Zalecana kuracja: minimum 2 tygodnie, codziennie 2 × 20 minut kąpieli. Efekty (zmniejszenie bólu) mogą utrzymywać się nawet do 3 miesięcy po kuracji.
