Illyrians

28/05/2026

Shpella ilire në Kroaci nxjerr maskën teatrore rreth 2400-vjeçare


Koka e plotë prej terrakote me paraqitjen e një maske teatrale greke, daton nga shekulli IV deri në shekullin III para erës sonë

Lokaliteti i njohur arkeologjik i periudhës ilire, i njohur si shpella “Liqeni i zi” afër Dobrovnikut, ka nxjerrë një maskë prej terrakote e cila daton nga shekulli IV deri në shekullin III para erës sonë. Sipas autoriteteve kroate, paraqet një maskë teatrale greke. Në pjesën e sipërme ndodhet një vrimë për varje, ndërsa brenda është e zbrazët. Si e tillë, me shumë gjasa ka qenë e vendosur në mur

Arkeologët në shpellën “Liqeni i zi” në gadishullin Peleshac afër Dobrovnikut në jug të Kroacisë, kanë gjetur një maskë teatrore prej terrakote të shekullit IV-III para erës sonë. Hulumtimet arkeologjike në këtë lokalitet arkeologjik ilir kanë zgjatur disa javë, organizuar nga Muzeu Arkeologjik i Dobrovnikut, i cili ka njoftuar për gjetjen e radhës të cilën e cilëson si artefakt helenistik. Aty u gjet koka e plotë prej terrakote me paraqitjen e një maske teatrale greke, e cila daton nga shekulli IV deri në shekullin III para erës sonë. Në pjesën e sipërme ndodhet një vrimë për varje, ndërsa brenda është e zbrazët. Si e tillë, me shumë gjasa ka qenë e vendosur në mur.

“Nëse mund ta lidhim Dionisin ose ekuivalentin e tij ilir me enët për verë, njëkohësisht edhe me maskën e përmendur, dhe në këtë të kërkojmë hyjninë së cilës shpella i ka shërbyer si faltore dhe çfarë ritualesh janë kryer aty – këtë mund vetëm ta hamendësojmë”, citohet të ketë thënë Domagoj Perkiq, arkeolog dhe drejtor i Muzeut Arkeologjik.

Gjatë hulumtimeve të vitit 2025, u vërtetua se shpella dhe pjesë të saj janë përdorur në periudha të ndryshme, nga epoka e bronzit deri në fund të epokës së re të hekurit, por për qëllime të ndryshme.

Në epokën e bronzit, kryesisht gjatë mijëvjeçarit të dytë para erës sonë, ajo përdorej si një formë banese ose strehe gjatë periudhave të luftërave.

Nga fundi i epokës së bronzit deri në fillimin e epokës së re të hekurit, funksioni i saj ndryshoi dhe përdoret për varrosjen e njerëzve.

“Sipas rezultateve të analizave radiokarbonike të eshtrave njerëzore, bëhet fjalë për periudhën midis viteve 1012 dhe 481 para erës sonë. Pra, për më shumë se 500 vjet ajo ka shërbyer si nekropol. Megjithatë, pasi ndaloi varrosja në shpellë, ajo qartazi u përdor si faltore ilire, e cila sipas gjetjeve mund të ndiqet nga fundi i shekullit IV deri në mesin e shekullit I para erës sonë. Për këtë dëshmojnë shumë enë miniaturale, kryesisht greke (amforë të vogla, tasa), por edhe me prejardhje lokale, të cilat zakonisht liheshin në faltore si dhurata votive, pra dhurata të përdorura në kuadër të riteve dhe kulteve fetare”, ka theksuar Perkiq.

Aty janë gjetur edhe fragmente të tjera të enëve greke, enët më të rafinuara dhe më të shtrenjta të asaj kohe, me origjinë greke. Të gjitha këto enë shërbenin për ruajtjen e verës (amforat) ose për pirjen e saj (lloje të ndryshme gotash). Ato nuk përdoreshin në jetën e përditshme të ilirëve, por ishin simbol i pasurisë dhe fuqisë së komunitetit lokal parahistorik, të cilët duket se kishin nevojë t’i përdornin në rituale ende të panjohura për ne (ndoshta të lidhura me pirjen e verës), por edhe t’i linin si dhurata për perënditë.

“Në çdo rast, mund të jemi të lumtur që në zonën më të gjerë të Dubrovnikut njihen deri tani tri faltore ilire, në bazë të të cilave mund ta studiojmë fenë ilire, ndikimet dhe ndërthurjet e saj me qytetërimin dhe fenë greke, si dhe ndoshta bashkimin dhe identifikimin e hyjnive dhe riteve lokale me ato greke. Përveç shpellës ‘Liqeni i zi”, bëhet fjalë për faltoret në ‘Shpellë’ dhe në ‘Shpellën e zanës’. Faltorja në Nakovana ekzistonte në të njëjtën kohë me këtë në ‘Liqenin e zi, ndërsa ‘Shpella e zanës’ fillon pak më herët, në fund të shekullit V dhe zgjat deri në fillimin e shekullit III para erës sonë”, citohet të ketë thënë Perkiq.

Shpella ‘Liqeni i zi’ ndodhet në gadishullin Peleshac, në jug të Kroacisë, pranë zonës së Dubrovnikut. Peleshaci është një nga gadishujt më të mëdhenj të bregdetit dalmat dhe ndodhet përgjatë Detit Adriatik. Shpella është një lokalitet arkeologjik i rëndësishëm ilir dhe prehistorik në atë rajon. Shpella “Liqeni i zi”, ajo që njihet si “Shpella” afër fshatit Nakovana në Peleshac dhe “Shpella e Zanës te burimi Ombla pranë Dubrovnikut, njihen si lokalitete të rëndësishme për studimin e fesë dhe ritualeve ilire, si dhe lidhjeve të ilirëve me kulturën greke.

24/04/2026

🇦🇱☦️Theodorus Muzaka, Dominus Musachiae et Beratensis ☦️🇦🇱

22/04/2026

Fushatat e Xhon Kantakuzenit kundër shqiptarëve

Perandori bizantin Xhon VI Kantakuzeni duke kryesuar sinodin (ngjyrë mbi pergamenë)
Biblioteka Kombëtare e Francës, Paris

Tipik për shumë prej referencave të shkurtra për shqiptarë në kronikat bizantine, është teksti i mëposhtëm i perandorit bizantin Xhon VI Kantakuzeni (John VI Kantakouzenos, 1347-1355), Historia e të cilit mbulon vitet 1320-1356. Këtu, si edhe në tekste të tjera, fiset shqiptare përshkruhen si nomadë të egër dhe të pabindur, që jetonin në zona malore gjatë muajve të verës dhe migronin në ultësira gjatë dimrit.

Nga: Xhon Kantakuzeni
Përgatiti dhe përktheu në anglisht (nga gjermanishtja): Robert Elsie[1] (1328, 1332, 1336: John Cantacuzene: Unruly Nomads Pay Homage to the Emperor)

Ndërsa perandori po kalonte rreth tetë ditë në Ahrid (Ohër), nomadët shqiptarë që jetonin në rajonin e Deabolisit (Devoll) u paraqitën para tij, ashtu si edhe ata nga Koloneia (Kolonja) dhe ata nga rrethinat e Ohrit.[2] Ata i bënë homazh perandorit dhe i ofruan me dëshirë shërbimet e tyre. Ata që jetonin më larg, në kufijtë e Perandorisë Bizantine, u urdhëruan me letra nga perandori të nxitonin drejt Selanikut për të bërë homazh, gjë që e bënë pak më vonë.

Ndërsa perandori po qëndronte në Thesali,[3] shqiptarët e pabindur që jetonin në malet e Thesalisë u paraqitën para tij, të cilët, sipas prijësve të tyre fisnorë, quhen malakasianë, bujanë dhe mesaritë dhe numri i të cilëve arrin në 12 mijë. Ata i bënë homazh perandorit dhe premtuan t’i shërbenin, pasi kishin frikë se do të shfaroseshin nga bizantinët me fillimin e dimrit, duke qenë se jetonin jo në qytete, por në male dhe në zona të paarritshme. Meqenëse duhet t’i braktisin këto rajone gjatë dimrit për shkak të të ftohtit dhe borës, e cila bie në sasi të jashtëzakonshme në këto zona, ata besonin se do të binin lehtësisht pre e tyre.

Pak kohë më pas, guvernatorët e pjesëve perëndimore të perandorisë raportuan se nomadët shqiptarë nga Balagrada (Berati) dhe Kanina,[4] të cilët ngrihen shpejt në armë dhe janë të paqetë nga natyra, kishin shkelur traktatet me perandorin, duke sulmuar dhe plaçkitur në mënyrë të egër qytetet atje. Ata kishin guxuar të bënin të njëjtën gjë edhe më herët, kur një numër i madh njerëzish u bashkuan dhe plaçkitën qytetet, derisa perandori dërgoi një ushtri kundër tyre, duke i detyruar të qetësoheshin dhe të mos u shkaktonin më padrejtësi banorëve të qyteteve të Perëndimit.

Por, kur erdhi vera, sapo ushtria e perandorit u shpërnda dhe ushtarët u kthyen në shtëpitë e veta, ata nuk mund të mbaheshin më nën kontroll dhe filluan të shkatërronin qytetet me plaçkitje dhe sulme të hapura. Tani, shumë prej tyre u bashkuan dhe shkaktuan shkatërrime të mëdha në Berat, Kaninë, Kleisurë (Këlcyrë) dhe në një fortesë të quajtur Skreparion (Skrapar). Pas sulmeve të përsëritura, ata pushtuan edhe Timorosin (Tomori), një fortesë në perëndim të vendit jo larg Beratit, dhe u fortifikuan në të. Për këto arsye, perandori vendosi të ndërmarrë një fushatë kundër tyre.[5]

Meqenëse Duka Xhon,[6] sundimtari i Akarnanisë, veçse kishte vdekur në atë kohë, perandori nxitoi të arrinte në Perëndim, pasi shpresonte ta vinte Akarnaninë nën kontrollin e tij. Gjatë përgatitjeve, ai mendoi se ishte ide e mirë të sillte një forcë ndihmëse këmbësorësh turq nga Jonia për të shtypur shqiptarët. Meqenëse këta të fundit jetojnë në zona malore të larta dhe të paarritshme, me shumë shtigje të fshehta dhe strehime, ata nuk mund të mposhten nga kalorësia, sidomos pasi në verë ngjiten në majat e maleve ku, për shkak të terrenit natyror, edhe këmbësorët e kanë të vështirë, pasi mbrojtësit mund të qëllojnë nga lart. Prandaj, ai dërgoi një emisar tek Umuri[7] dhe kërkoi një forcë ndihmëse këmbësorësh. Umuri i priti me kënaqësi përfaqësuesit e perandorit, pasi e konsideronte nder të bënte diçka për të dhe i dërgoi menjëherë trupat në Selanik.

Pak më vonë, vetë perandori arriti atje me forcat e tij bizantine, mori me vete aleatët turq dhe marshoi përmes Thesalisë kundër shqiptarëve. Duke shkatërruar tokat e tyre, ai përparoi deri në Epidamnos (Durrës) dhe shumë shqiptarë u vranë. Kur morën vesh për përparimin e perandorit, duke supozuar se ushtria e tij përbëhej vetëm nga kalorësia bizantine, ata u tërhoqën në male dhe në zonat e tyre të paarritshme, duke besuar se kështu do t’i shpëtonin shfarosjes. Megjithatë, ata u sulmuan nga forcat e lehta turke dhe nga harkëtarët, të cilët veprojnë në mënyrë të lakmueshme në zona të vështira, dhe u mundën lehtësisht, jo vetëm sepse ishin të paarmatosur, por edhe sepse u kapën në panik nga sulmi i papritur i barbarëve.

Shumë shqiptarë u vranë ose u zunë robër. Ata që arritën të shpëtonin lanë pas gratë, fëmijët dhe pasuritë e tyre dhe u strehuan në zona të largëta. Turqit i skllavëruan gratë dhe fëmijët e tyre, megjithëse anëtarë të tjerë të fiseve të tyre, që mbanin marrëdhënie të mira me perandorin, arritën të shpëtonin disa prej tyre duke i marr me haraç nga turqit. Edhe vetë perandori lejoi që për shumë prej tyre të merrej haraçi, kur të afërmit e tyre erdhën tek ai dhe iu lutën për lirimin e tyre. Madje, ai do të kishte lejuar haraçin për edhe më shumë, madje të gjithë, po të kishin ardhur në kohë ndërsa turqit ishin ende nën komandën e tij. Por, meqenëse kërkuesit erdhën pas largimit të turqve, ai mundi të shpëtonte vetëm një pjesë të robërve. Shumica e tyre u dërguan në Lindje si skllevër.

Vetë bizantinët nuk i skllavërojnë njerëzit. Nuk u lejohet ta bëjnë këtë, përveç nëse janë barbarë që refuzojnë të besojnë në shpëtimin e Krishtit, Shpëtimtarit tonë. Megjithatë, ata morën në zotërim tufa të panumërta bagëtish, për të mos përmendur shumë pajisje shtëpiake dhe sende të tjera. Madje u tha, dhe raportet u vërtetuan më pas, pasi të prekurit nga fatkeqësia iu drejtuan perandorit dhe i paraqitën humbjet e tyre, se forcat bizantine kishin kapur treqind mijë krerë bagëti, pesë mijë kuaj dhe një milion e dyqind mijë krerë dele.

Ushtarët, sigurisht, nuk ishin në gjendje të merrnin me vete aq shumë kafshë, prandaj thjesht i dëbuan pronarët dhe i lanë kafshët pa barinj, në mëshirë të fatit. Banorët e qyteteve që më parë ishin plaçkitur nga shqiptarët dolën dhe morën në zotërim aq kafshë sa dëshironin, pa i ndaluar askush. Edhe pronarët e mëparshëm, pasi kishin premtuar nënshtrim dhe besnikëri ndaj perandorit, u lejuan të rimerrnin shumë nga kafshët që i gjenin duke bredhur lirshëm në gryka dhe lugina. Ata gjithashtu blenë shumë kafshë nga ushtarët, të cilët kërkonin një monedhë ari për çdo pesëqind krerë dele ose për çdo njëqind krerë bagëti.

Megjithëse ndër trupat më parë ishte zakon që të lihej mënjanë një e pesta e plaçkës, qoftë e madhe apo e vogël, si tribut për perandorin, dhe një pjesë e barabartë për prijësin e madh (Domestikos), i cili ishte komandanti i përgjithshëm i gjithë ushtrisë, pothuajse askush nuk merrej me këtë zakon dhe askush nuk i detyronte ushtarët të ndanin një të pestën e fitimeve. Atyre u lejohej të merrnin sa të donin nga plaçka, sikur ajo të rridhte lirshëm në sasi të pakufishme.

Të tilla ishin dhunimet e kryera më parë nga shqiptarët kundër banorëve të perëndimit dhe i tillë ishte ndëshkimi për padrejtësitë e tyre. Qytetet që kishin vuajtur më parë prej tyre përfituan dyfish, me gëzim të madh. Nga njëra anë, u çliruan nga sulmet shqiptare dhe, nga ana tjetër, patën mundësinë të përfitonin nga prania dhe kujdesi mbrojtës i perandorit. Për këtë arsye, ata ishin edhe më të gëzuar dhe festuan si kurrë më parë. Që nga koha e perandorit Manuel Komneni[8] deri tek ajo e perandorit Andronik Palaeologut,[9] asnjë perandor tjetër bizantin nuk i kishte vizituar ndonjëherë dhe nuk kishte treguar një kujdes të tillë ndaj tyre. Ndërsa ai ishte aty, ata e konsideronin perandorin si një qenie të mbinatyrshme.

Pasi shqiptarët u mundën, perandori i dërgoi në shtëpi aleatët e tij turq, të cilët kaluan përmes Thesalisë dhe Botisë drejt Selanikut dhe prej andej lundruan përsëri për në Joni. /Telegrafi/

[1] Fragment nga: John Cantacuzenus: Geschichte, Stuttgart 1982, I, f. 190 = Lib. 1, 55, f. 279, rr. 22sq.; II, f. 107 = Lib. II, 28, f. 474, rr. 9-19; II, f. 120-123 = Book II, 32, f. 495-499. Përkthyer nga Robert Elsie. Fillimisht botuar në R. Elsie: Early Albania, a Reader of Historical Texts, 11th - 17th Centuries, Wiesbaden 2003, f. 14-17.

[2] Takimi vlerësohet të ketë ndodhur rreth shkurtit të vitit 1328.

[3] Mbase në fund të vjeshtës së vitit 1332.

[4] Kalaja e Kaninës ndodhet disa kilometra mbi Vlorë në bregdetin jugor të Shqipërisë.

[5] Ekspedita ndoshta u zhvillua në pranverën e vitit 1336. Kr. J. Cantacuzenus 1986, f. 232.

[6] Giovanni Orsini.

[7] Aydınoğlu Gazi Umur Bey (c. 1309–1348)

[8] Manuel I Comnenus (r. 1143-1180) vizitoi Vlorën në verën e vitit 1149.

[9] Andronicus III Palaeologus (r. 1328-1341).

22/03/2026

Pllakat Dardane në Serbi… Zbulimi - Gjurmë Shqiptare

Cila eshte historia e Nish*t Trashegimia, historia, rrenjet e lashta dhe zbulimet e fshehura. Nje kerkim me fakte e deshmi te forta.

Cila eshte historia e Nish*t Trashegimia, historia, rrenjet e lashta dhe zbulimet e fshehura. Nje kerkim me fakte e deshmi te fortaProgrami "Gjurmë Shqiptare...

02/02/2026

Monedha të Probusit me origjinë ilire të gjetura në Kosovë.

Nga: Naser Ferri

Marcus Aurelius Probus ishte një ndër perandorët romakë më të suksesshëm me origjinë ilire, monedhat e të cilit janë gjetur në lokalitete të ndryshme anembanë Kosovës. Ato paraqesin dokumente të rëndësishme për studimin e historisë, ekonomisë dhe të një varg çështjesh të tjera të Dardanisë dhe në këtë kontekst edhe të Perandorisë Romake, pjesë e të cilës ishte Dardania pas pushtimit romak dhe për rolin e kontributin e ilirëve në kuadër të kësaj perandorie

Qysh nga shekujt e parë të erës sonë, Iliriku kishte qenë rajoni kryesor për rekrutimin e forcave të reja për ushtri romake, posaçërisht për njësitet e stacionuara në provincat danubiane.

Pos ushtarëve, trojet ilire kanë dhënë edhe një numër të konsiderueshëm perandorësh, të cilët kanë udhëhequr me sukses Perandorinë Romake, posaçërisht gjatë krizave të cilat e kishin kapluar Perandorinë në shekullin III të erës sonë, gjatë së cilës kohë ata kishin arritur t’i përfundojnë luftërat civile, të zgjidhin krizat e cekura, ta stabilizojnë gjendjen politike, ekonomike e ushtarake në Perandori dhe kishin vazhduar drejtimin e saj deri në gjysmën e dytë të shekullit VI të erës sonë.

Gjatë kësaj kohe, në Danub dhe rreth tij ishin vendosur 12 legjione me nga 6000 ushtarë si dhe disa mijë ushtarë të njësiteve përcjellëse ndihmëse, dhe për shkak të këtij koncentrimi të madh të legjioneve ushtria kishte fituar fuqi e ndikim tejet të madh saqë kishte mundësi t’i vendosë dhe t’i përmbysë ose edhe t’i vrasë perandorët sipas dëshirës së gjeneralëve.

Në mesin e perandorëve romakë dallohen perandorët vijues me origjinë ilire të cilët kanë lënë gjurmë të thella dhe kanë ndërruar kahet e historisë së Perandorisë Romake e në këtë kontekst edhe të asaj botërore: Trajanus Decius (249 - 251, perandor me origjinë ilire por i zgjedhur nga shtresa senatoriale), Hostilianus (251), Claudius II Gothicus (268 - 270) me të cilin faktikisht fillon periudha e forcimit të perandorëve me origjinë ilire, Quintillus (270), Aurelianus (270 - 278) i njohur si Restitutor Orbis -Rindërtues i Botës, Probus (276 - 282, i cili i përfundoi luftërat civile), Diocletianus (284 -305, reformues i Perandorisë dhe themelues i Tetrarkisë)), Maximianus Herculius (286 - 305), Constantinus I (Kostandini i Madh, 306-337, i cili e legalizoi krishterimin dhe e themeloi Kostandinopojën), Constantius II (337 - 361), Jovianus (363 - 364), Valentinianus I (364 - 375) dhe Valens (364 - 378) dy vëllezër nga Cibalae (Vinkovci në Kroaci) të cilët i sunduan njëkohësisht dy pjesët e ndara të Perandorisë, Gratianus (375 - 383), Valentinianus II (375 - 392), Marcianus (450 - 457), Anastasius I (491 -518, i lindur në Dyrrachium-Durrës, me të cilin fillon epoka e monedhave bizantine), Justinus I (518 - 527), Justinianus I (527 - 565, i quajtur edhe Justiniani i Madh) i njohur për reforma juridike dhe “Corpus Juris Civilis” si dhe për rindërtimin e Dardanisë pas tërmetit të vitit 528 të erës sonë, dhe nipi dhe trashëgimtari i tij Justinus II (565 - 578).

Këta perandorë ilirë, të njohur në histori me nofkën “Illyriciani”, vinin nga shtresat e ulëta të popullatës ilire, të cilët përmes karrierës në ushtri romake arrinin poste të ndryshme ushtarake e administrative deri te posti i perandorit të Perandorisë më të famshme në histori. Të gjithë këta kishin qenë të lindur në Sirmium (Mitrovicë e Sremit, Serbi), Cibalae (Vinkovci, Kroaci), në Naissus (Nish), Scupi (Shkup, Maqedoni e Veriut), Dyrrachium (Durrës, Shqipëri) dhe në disa vendbanime të tjera të Ilirikut.

Kush ishin “Illyriciani”?

Perandorët me origjinë ilire “Illyriciani” (të njohur në literaturën profesionale edhe si “Illyrian Blooded Roman Emperors”) ishin një grup perandorësh romakë nga trevat e Ilirisë (lat. Illyricum) në Ballkanin Perëndimor, të cilët kanë sunduar gjatë krizave ushtarake, politike e ekonomike të cilat e dridhnin Perandorinë gjatë shekullit III të erës sonë. Këta perandorë origjinën e kishin nga shtresat e ulëta të popullsisë ilire dhe ishin ngritur në shoqëri duke shërbyer në ushtri romake në fillim si ushtarë të thjeshtë, duke përparuar pastaj përmes gradave të nënoficerëve e oficerëve. Karriera ushtarake u mundësonte arritjen e posteve të ndryshme të nderit, të atyre udhëheqëse ushtarake dhe administrative e madje edhe postin e perandorit të shtetit romak.

Gjatë shekullit III të erës sonë gjeneralët me origjinë ilire kishin krijuar një kastë të fuqishme në kuadër të ushtrisë së Perandorisë Romake e cila diktonte politikën shtetërore duke vendosur e duke shkarkuar perandorët. Ata njiheshin edhe si “perandorë të kazermave”.

Rrethanat shoqërore të ngritjes dhe fuqizimit të perandorëve romakë me origjinë ilire

Përparimin shoqëror të këtyre provincialëve e kishte lehtësuar një ndryshim i madh dhe i rëndësishëm në politikën perandorake nga koha e perandorit Gallienus (253-268) e tutje, kur postet e larta nuk plotësoheshin më ekskluzivisht nga radhët e senatorëve ushtarakë me origjinë romake por iu hapen dyert ushtarakëve me origjinë ilire, gjë të cilën ata e kishin shfrytëzuar me sukses.

Perandori Probus (Imperator Caesar Marcus Aurelius Probus Augustus, 276-282) ishte njëri nga perandorët e shquar e të suksesshëm. Ishte i lindur në Sirmium të Panonisë. Ka sunduar prej qershorit të vitit 276 deri në vrasjen e tij nga ushtarët e rebeluar gjatë përgatitjeve për luftë kundër persianëve në shtator të vitit 282 të erës sonë.

Si edhe shumë perandorë të tjerë, edhe Probus kishte kaluar rrugën e mundimshme përmes karrierës ushtarake duke filluar nga ushtari i thjeshtë. Gjatë kohës relativisht të shkurtër sa ishte në krye të Perandorisë romake, Probus kishte arritur ta sigurojë përparimin e mbarë Perandorisë dhe t’i mbrojë me sukses kufijtë e jashtëm të Perandorisë nga sulmet barbare.

Medaljoni reprezentativ i perandorit Probus nga Ulpiana

Nga periudha e sundimit të tij në territorin e Kosovës janë gjetur disa monedha në mesin e të cilave dallohet medaljoni i rrallë i tij reprezentativ i gjetur në Ulpianë i cili ishte pjesë e koleksionit numizmatik të Muzeut të Kosovës prej nga është i plaçkitur në vitin 1998. Medaljoni është i punuar prej bronzi, me madhësi 43 mm, me trashësi 5 mm dhe me peshë 42,15 gr. dhe është shumë mirë i ruajtur.

Fjala medaljon rrjedh nga gjuha frënge (medaille, medaillon) dhe nënkupton vepër artistike në trajtë pllake të rrumbullakët ose ovale me paraqitje figurale (zakonisht bust-portret) në reliev. Medaljonet za­ko­nisht punoheshin për nder të ndonjë personi të caktuar, por përdoreshin edhe si dekorata që u jepeshin ushtarakëve ose civilëve të merituar.

Përkundër faktit që ky medaljon nuk ka vlerë nominale as valutore dhe është emetuar në numër të kufizuar ekzemplarësh, ai hyn në kategori numizmatike.

Në avers të medaljonit janë dy portrete: e perandorit Probus dhe e hyjit Jupiter me kurora dafine në kokë, të kthyera majtas. Perandori është i paraqitur i veshur me armaturë ushtarake dhe me skeptër në dorën e majtë. Rreth portreteve është mbishkrimi: IOM CONSERVATORI PROBI AVGUSTI-Iovi Optimo Maxi­mo Conservatori Probi Augusti.

Në anën e reversit është paraqitja e perandorit Probus të veshur me veshje ush­tarake mbi kalë, e pas tij është hyjnesha e fitores Victoria (Viktoria) me krahë të hapur me degë palme në dorë të majtë dhe me kurorë dafine në dorë të djathtë me të cilën e kurorëzon perandorin. Para perandorit janë të vendosura armët e rrëmbyera nga armiku i mposhtur dhe një luftëtar got i zënë rob, i ulur me duar të lidhura.

Rreth figurave janë dy pjesë të mbishkrimit: VIRTVS AVG, Virtus Augusti-virtyti i perandorit, dhe TRIVMFVM GOTTHICVM, Triumfum Gotthicum-triumfi për fitoren mbi gotët.

Medaljoni përmban skenat e deifikimit (hyjnizimit) të perandorit Prob dhe të triumfit të tij ushtarak mbi gotët të vitit 278 të erës sonë, është i punuar në reliev të lartë, ndërsa është i prerë në punëtorinë monedhë­pre­rëse në Siscia në Panoni (Sisaku i sotëm në Kroaci), e cila ka gëzuar trajtim të veçantë nga ana e perandorit me rastin e fitores së perandorit Probus kundër gotëve në Panoni në vitin 278.

Monedhat e tjera të gjetura në Kosovë

Pos këtij medaljoni, në territorin e Kosovës së sotme janë gjetur edhe disa monedha të tjera prej argjendi e bronzi të periudhës së sundimit të perandorit Probus.

- Monedha e llojit antoninianus prej argjendi i kohës së sundimit të perandorit Probus me madhësi 19 mm.

Në avers është portreti i majtë i perandorit me përkrenare në formë rrezesh në kokë dhe me mburojë e heshtë në duar dhe rreth tij mbishkrimi: IMP C M AVR PROBVS PF AVG (Imperator Caesar Marcus Aurelius Probus Pius Felix Augustus - Perandori Caesar Marcus Aurelius Probus, i devotshëm dhe fatlum).

Në revers, në anën e majtë, është figura e hyjneshës Concordia (Konkordia) duke ia dhënë dorën perandorit, i cili qëndron në anën e djathtë me shtizë në dorë. Rreth kësaj skene është mbishkrimi: CONCORDIA MILITVM (harmonia me ushtri).

Në ekserg (segment) është shenja: XXIꞍ e cila tregon që monedha është prerë në punëtorinë monedhëprerëse në Siscia (Sisaku në Kroaci) mes viteve 276 – 282 të erës sonë. Është gjetur në rajon të Ferizajt.

- Antoninianus prej legurës së bronzit dhe argjendit i kohës së sundimit të perandorit Probus me madhësi 23 mm dhe me peshë prej 3,49 gr.

Në avers është portreti i majtë i perandorit me përkrenare në kokë dhe rreth tij mbishkrimi: IMP C M AVR PROBVS PF AVG (Imperator Caesar Marcus Aurelius Probus Pius Felix- Perandori Caesar Marcus Aurelius Probus, i devotshëm dhe fatlum).

Në revers është perandori mbi kalë i kthyer në të majtë e para tij gjendet robi i luftës i ulur me duar të lidhura pas shpine. Rreth kësaj skene është mbishkrimi: VIRTVS PROBI AVG (Virtus Probi Augusti-guximi, trimëria e perandorit Probus).

Në ekserg (segment) është shenja: XXI e cila tregon përbërjen e materialit prej të cilit është prerë monedha, respektivisht raportin 20:1 bronz dhe argjend, ndërsa shenja MC (Moneta Cyzicus) shënon punëtorinë monedhëprerëse Cyzicus (në Mysia, sot Kapudag në Turqi).

Monedha është prerë në Cyzicus, Mysia (sot Kapudag në Turqi) mes viteve 276-282. Nuk ka të dhëna për vendzbulimin e monedhës.

- Antoninianus prej legurës bakri e argjendi i kohës së sundimit të perandorit Probus me madhësi 4,93 mm dhe me peshë prej 21,8 gr.

Në avers është portreti i djathtë i perandorit me kurorë në formë rrezesh në kokë, i veshur me armaturë ushtarake, e rreth tij është mbishkrimi: IMP PROBVS PF AVG (Imperator Probus Pius Felix - Perandori Probus, i devotshëm dhe fatlum)

Në revers është hyjnesha Securitas (Sekuritas), e kthyer në anën e majtë me këmbë të kryqëzuara duke u mbështetur me dorë të majtë në një shtyllë, ndërsa dorën e djathtë e ka të ngritur në lartësi të kokës. Rreth saj është mbishkrimi: SECVRIT PERP (Securitas Perpetua – siguri e përhershme).

Në ekserg është shenja: Γ XXI e cila tregon përbërjen e materialit prej të cilit është prerë monedha, respektivisht raportin 20:1 bronz dhe argjend.

Monedha është prerë mes viteve 277-282 në Ticinum (Pavia, Itali).

Nuk ka të dhëna për vendzbulimin e monedhës.

- Antoninianus prej bronzi të mbështjellë me argjend i perandorit Probus (277-282) me madhësi 22,5 mm dhe me peshë prej 2,2 gr.

Në avers është portreti i majtë i perandorit, të veshur me veshje ushtarake, me përkrenare në formë rrezesh në kokë dhe rreth tij mbishkrimi: IMP C M AVR PROBVS AVG (Imperator Caesar Marcus Aurelius Probus Pius Felix-Perandori Caesar Marcus Aurelius Probus, i devotshëm dhe fatlum).

Në revers është hyji Sol gjysmëlakuriq në qerre të luftës të cilën e tërheqin katër kuaj (quadriga), i kthyer në anën e djathtë duke mbajtur në dorë të majtë një gjethe. Rreth kësaj skene është mbishkrimi: SOLI INVICTO (Soli Invicto-Diellit të Pamposhtur).

Monedha është prerë në Siscia (Sisaku, Kroaci) mes viteve 276-282.

Vendzbulimi: Ulpiana, Municipium Dardanorum, Vendenis (pa specifikim të saktë të vendzbulimit).

Monedhat në fjalë prej argjendi, bronzi dhe prej legurave së bronzit, bakrit e argjendit janë prerë gjatë periudhës mes viteve 276 dhe 282 të erës sonë në punëtoritë e ndryshme monedhëprerëse provinciale: Siscia (Sisaku i sotëm në Kroaci), Ticinum (Pavia, Itali) dhe Cyzicus, Mysia (Kapudag, Turqi), ndërsa janë gjetur në lokalitete të ndryshme të Kosovës: në Ulpianë, Ferizaj dhe në disa lokalitete të tjera lidhur me të cilat nuk janë ruajtur të dhënat, bashkë me monedhat e tjera të kohës së sundimit të perandorit Probus, të cilat gjenden nëpër koleksione private, paraqesin dokumente të rëndësishme për studimin e historisë, ekonomisë dhe të një varg çështjesh të tjera të Dardanisë dhe në këtë kontekst edhe të Perandorisë Romake, pjesë e të cilës ishte Dardania pas pushtimit romak dhe për rolin e kontributin e ilirëve në kuadër të kësaj perandorie.

Burimi (https://www.koha.net/shtojca-kulture/monedha-te-probusit-me-origjine-ilire-te-gjetura-ne-kosove)

17/01/2026

17 kallnor 1468, ne kujtim te KryeZotit!

KRYEZOTI KISH LANË POROSI...

I pari i zotnave fjalen ia kish dhanë,
t’parit popull gjith trojet me ia lanë...
Disa zotna at’her n’kamb janë çue,
mos me i lanë t'qetë me i trashegue,
se pushtet dojshin n’tokë e n’qiellë,
tmerr mbi ta kishin nisë me mbjellë...
Biri i zotit, s’kish muejt me durue,
e merr guximin me iu kundërvue...
Dhe kryezoti, at’herë n’hall kish ra,
mallkon vetin për punen që kish ba...
Me i dhanë ndihmë birit gjysnjeri?
a t’len zotnat n’te me ba kerrdi?...
Posejdoni, merr zotsinë mbi veti,
nji perbindsh me lanë rojë kah deti,
Njeri t’gjallë andej mos me lshue,
nga i pjesë shpirti s’pari pa flijue...
Gjith me rend paten nisë mbas tij,
n’tokë e qiell tui kërkue zotsi...
Ndaj kryezotit nisen me u buntue,
dhe prej fronit desh e paten rrxue...
At’her t'mjerit, iu desht me ra n’ujdi,
mos me mbrojt ma as t’birin e tij...
Biri t’atin, nuk e kish pas ngue,
n’fron të zotnave atje naltë me shkue,
ma mirë n’tokë i dekshem si njeri,
se mes zotnash kurr ku s’ka razi...
At’her zoti t’birit i kish pas thanë:
“N’dorë të fatit tash e mas t’kam lanë,
bashkë me njerzt e fares pellazgjisë,
punë me zotna ke me pasë ta dijsh...
Gjithve s’gjalli, kan me ju përbi,
nga i pjesë shpirti, po s’e batë ju fli,
der t’harroni, kush ju ka dhurue,
gjithë kto troje, për me i trashegue...
Deri t’harroni, se kush ju ka bekue,
e mos t'mundni, t’part ju me i kujtue ...
Dersa gjakun, t’mrrijnë me ju helmue,
me bij dreqnish, n'farë me ju shartue”....

Bashkim Buxhovi

09/12/2025

Lahuta në UNESCO edhe në emër të Shqipërisë 🇦🇱

02/12/2025

Shqiptarisht!

Pse përdorim kaq shumë shprehje në anglisht, italisht, gjermanisht e turqisht? Sepse me dhetvjeçarë fjalori i shqipes nuk është pasuruar dhe ne i kemi përshtatur shprehjet e huaja vazhdimisht. Përderisa gjysma e shqiptarëve i themi kaçavidë e gjysma tjetër shrafciger, e ky mjet i thjeshtë nuk ka një fjalë të përshtatshme në shqip, gjuha jonë do të cungohet deri në zhdukje.

Në Kosovë, ndër vite që nga paslufta, kemi arritur të heqim shumë shprehje serbe nga gjuha, duke përvetësuar shprehjet e njëjta që përdoren në Shqipëri, por që shumë nga to janë nga italishtja ose anglishtja. Pse mos t'i kemi tonat? Nuk është e pamundur!

Shqiptarisht është hapësirë bashkëpunuese ku bashkësia shqiptare krijon fjalë të reja për shprehjet e sotme të huaja që po lindin çdo ditë. Disa nga to, si inxhinjer, menaxher e kompjuter ndoshta është vonë t'i ndryshojmë, por edhe ato duhet ta kenë nga një fjalë shqipe. Për më tepër, ka shumë shprehje tjera, si default, startup, plugin që duhet ta kenë një fjalë në shqip, posaçërisht ato makinerike dhe teknologjike, si pjesët e makinave/(auto)veturave/kerreve, shprehje kjo që më vete është një që duhet shqyrtar.

Së bashku, duke shtuar shprehje të huaja që përdorim dhe duke shpikur fjalë të përshtatshme shqipe për to, mund ta ndërtojmë një fjalor bashkëkohor që pasqyron zhvillimin e gjuhës sonë, që nesër të përditësohen në fjalorin zyrtar.

Gjuha angleze pasuron fjalorin e saj me mesatarisht 800 fjalë të reja çdo vit.

Regjistrohu dhe kontribo

28/11/2025

Urime 113 vjetori i Pamvarais të Shqipëris!

26/09/2025

Kërkime mbi historinë e hershme shqiptare (1936)

Historiani gjerman, Georg Stadtmüller (1901–1985), studioi filologji klasike dhe histori evropiane në universitetet e Frajburgut dhe Munihut, ku përfundoi doktoratën dhe punoi për dy vjet në Bibliotekën Shtetërore të Bavarisë. Rreth vitit 1935 udhëtoi në këmbë nëpër Shqipëri - gjatë rrugës për në Stamboll - dhe, në vitin pasues, përfundoi tezën e tij të rëndësishme të habilitimit, Forschungen zur albanischen Frühgeschichte (Kërkime mbi historinë e hershme shqiptare), Breslau/Vroclav, 1936, për të cilën është më së shumti i njohur. Kjo tezë, e botuar në Budapest në vitin 1942 dhe e ribotuar në Vizëbaden në vitin 1966, gjurmon origjinat e popullit shqiptar në rajonin e Matit dhe ofron shumë materiale që nxisin një reflektim mbi çështjen e ndërlikuar të etnogjenezës shqiptare. Fragmenti i mëposhtëm nga libri, përmbledh thelbin e tezës së tij.

Nga: Georg Stadtmüller[1]
Përktheu në anglisht (nga gjermanishtja): Robert Elsie
Përktheu në shqip (nga anglishtja): Agron Shala

Periudha e hershme shqiptare (epoka romake dhe bizantine e hershme)

Ngjarja themelore në historinë e hershme të popullit shqiptar ishte transformimi i madh që ata përjetuan kur fiset para-shqiptare u romanizuan pjesërisht nën ndikimin e jashtëzakonshëm të kulturës perandorake romake dhe të gjuhës së Romës perandorake. Mu në këtë periudhë ndodhi që fiset e ndryshme shqiptare u bënë për herë të parë popull dhe arritën të ruanin gjuhën e tyre në valën përfshirëse të romanizimit që gëlltiti të gjitha gjuhët e tjera të lashta ballkanike. Ajo që dimë mbi historinë e gjuhës shqipe na lejon të rindërtojmë hapat e romanizimit të pjesshëm të shqiptarëve të hershëm. Megjithatë, një tjetër çështje kryesore e historisë së hershme shqiptare mbetet e pazgjidhur - ajo e vendbanimit të shqiptarëve të hershëm gjatë periudhës romake dhe asaj bizantine të hershme.

Për periudhën pas pushtimit sllav (rreth vitit 600), mund të dëshmojmë se qendra e vendbanimit shqiptar ishte rajoni malor i Matit. Por, e njëjta gjë nuk mund të thuhet me siguri për periudhën romake dhe të hershme bizantine, për shkak të ndryshimeve të mëdha që ndodhën gjatë epokës së migrimeve në Ballkan - nga shekulli i katërt deri në të shtatin. Nuk mund të përjashtohet mundësia hipotetike që, si rezultat i lëvizjeve masive të popujve, shqiptarët kanë imigruar drejt atdheut të tyre të mëvonshëm qoftë nga një rajon tjetër i Gadishullit Ballkanik, qoftë nga jashtë Ballkanit. Atdheu i tyre gjatë periudhës romake dhe të hershme bizantine duhet të hetohet pa u referuar në vendbanimet e mëvonshme. Gjuhëtarët, etnologët, arkeologët dhe specialistët e historisë politike dhe kishtare duhet të bashkëpunojnë për të dhënë përgjigje ndaj kësaj pyetjeje.

Fjalët e huazuara nga latinishtja në gjuhën shqipe

Gjuha shqipe përmban një korpus të konsiderueshëm fjalësh të huazuara nga latinishtja, të cilat, për shkak të transformimeve të thella fonologjike të shkaktuara nga theksi i fortë frymor i shqipes, nuk duken më fare si fjalë latine. Ndikimi i latinishtes në gjuhën shqipe ishte aq i thellë dhe i fortë saqë mund të thuhet se shqipja është një gjuhë pjesërisht e romanizuar. Madje, në disa fusha të jetës, shumica e koncepteve janë marrë nga latinishtja.

Për shembull, pothuajse të gjithë termat për familjen (si: daja, kunati, prindi, fëmija, kushëriri, thjeshtri) vijnë nga latinishtja, ashtu si edhe konceptet bazë të jetës urbane (qytet, shtëpi, çati, rrugë, mulli, kope), të bujqësisë (bujk, ftua, ulli, fryt) dhe të qeverisjes (perandor, gjykatë, mbret). Gjithashtu, nga latinishtja janë edhe termat që lidhen me jetën fshatare dhe kullotat dimërore.

Nga ana tjetër, termat për blegtori dhe për bulmet janë krejtësisht shqiptare. Kjo tregon se në periudhën romake dhe të hershme bizantine, shqiptarët e hershëm ishin barinj trans-humancë dhe se vetëm pas kontaktit me kulturën romake ata u vendosën në qytete dhe fshatra dhe mësuan si të merren me bujqësi, si të shkruajnë, dhe si të organizojnë veten me qeverinë. Shumë emra bimësh u morën gjithashtu nga latinishtja, gjë që është një tregues i ndikimit të bujqësisë romake mbi shqiptarët e hershëm. Fjala për “koshere” është latine, por termat për “bletë”, “mjaltë” dhe “dyllë” janë krejtësisht shqiptare. Kështu, mund të supozohet se shqiptarët e hershëm kishin njohuri për bletët e egra përpara kontaktit me romakët, por e mësuan bletarinë nga romakët.

Të gjitha këto fjalë të huazuara tregojnë ndikimin e fortë kulturor të kulturës romake mbi shqiptarët e hershëm, por nuk na lejojnë të nxjerrim ndonjë përfundim në lidhje me vendbanimin e tyre në atë kohë. Por, kemi disa tregues nga termat shqiptare për pylltarinë. Fjalët për pyjet malore dhe pemët e maleve (p.sh. kullotë malore, shpat, pyll malor, ahu, bliri, bredhi, lisi, druri, pisha, lajthia, rrapi, shkoza) janë krejtësisht shqiptare, ndërsa fjalët për pyjet në ultësirë dhe bimësinë që gjendet atje (p.sh. korije, plep, manaferra mesdhetare, dushku i Adriatikut, frashri, shelgu, ulliri i egër, voshtra) janë marrë nga latinishtja. Gjithashtu nga latinishtja janë fjalët për “fushë, sheshmë”. Kështu, shqiptarët patën kontakt me fushat dhe pyjet e ultësirës kur ndodheshin në territorin gjuhësor romak. Në të njëjtën kohë, kullotat verore të shqiptarëve të hershëm duhet të kenë qenë në brendësi, larg bregdetit, gjë që gjithashtu shpjegon mungesën e termave autentikë shqiptarë për lundrim dhe peshkim. Kështu, bazuar në fjalët e huazuara nga latinishtja në shqip, mund të nxjerrim përfundimet e mëposhtme:

Shqiptarët e hershëm në periudhën romake dhe të hershme bizantine jetonin si barinj trans-humancë në malet e brendësisë. Kullotat e tyre dimërore ndodheshin në ultësirat e romanizuara bregdetare. Pikërisht aty, në kontakte ndonjëherë miqësore dhe ndonjëherë armiqësore me kolonët fqinjë romakë, ata mësuan për organizimin shoqëror (qeverisjen) dhe mënyrat sedentare të jetës dhe se fituan mallra dhe, në veçanti, mësuan artin e bletarisë dhe bujqësinë më të avancuar.

Ndikimi i madh i latinishtes mbi shqipen shpjegohet nga fakti se shqiptarët e hershëm dhe kolonët e vonshëm romakë jetuan së bashku për shekuj me radhë brenda kufijve të Perandorisë Romake. Po të kishin jetuar shqiptarët e hershëm në një rajon fqinj, pra jashtë kufijve të perandorisë, siç bënë për shembull fiset gjermanike, romanizimi nuk do të kishte depërtuar kurrë aq thellë sa ndodhi këtu. Në këtë aspekt, mund të hidhen lehtësisht poshtë hipotezat e mëhershme se shqiptarët e hershëm emigruan në Gadishullin Ballkanik gjatë periudhës së migrimeve. Mund të supozojmë me siguri se shqiptarët e hershëm jetuan në territorin e Perandorisë Romake në fillim të sundimit romak.

Huazimet nga greqishtja e lashtë në gjuhën shqipe

Me vlerë të veçantë për të provuar se ku ndodhej atdheu origjinal i shqiptarëve, janë huazimet nga greqishtja e lashtë në gjuhën shqipe të cilat shfaqen kryesisht në emrat e pemëve frutore dhe në gatim. Këto huazime na çojnë në përfundimin e padiskutueshëm në vijim: atdheu i shqiptarëve të lashtë ndodhej pranë kufirit gjuhësor latinisht-greqisht, në anën latine të tij.

Kufiri midis rajoneve ku flitej latinishtja dhe atyre ku flitej greqishtja në Gadishullin Ballkanik, mund të përcaktohet përmes mbishkrimeve, shtyllat e gurit në rrugë dhe monedhave. Ashtu siç vuri në dukje Jireček: “Pak a shumë përkon me kufijtë provincialë të shekujve të parë deri në të tretin, përpara reformave të Dioklecianit. Duke filluar nga Deti Adriatik, kufiri gjuhësor kalonte pranë Lisusit / Alesios [Lezha] dhe vazhdonte përgjatë kufirit mes Dalmacisë (më vonë Prevalitana) në Veri dhe Maqedonisë (më vonë Epirus Nova) në Jug. Ai kalonte në Jug të rrugës së sotme që lidh Shkodrën me Prizrenin, sepse, sipas Ptolemeut, Ἐπικαρία (i quajtur ad Pikaria në Hartën Peutingeriane), që sot është Puka, ishte ende në Dalmaci në atë kohë. Ai përkonte gjithashtu me kufirin midis Mëzisë Superiore (më vonë Dardania) dhe Maqedonisë. Këtu, banorët e vendbanimeve dardane të Ulpianës (Lipjan) në Kosovë dhe Skupi (afër Shkupit) në burimet e larta të luginës së lumit Aksios (Vardar), kanë lënë pas vetes mbishkrime latine. Ndërsa, vendbanimi i afërt Stobi, nga ana tjetër, na ka lënë mbishkrime greke. Kufiri gjuhësor më pas ndiqte kufirin e vjetër midis Mëzisë Superiore (më vonë Dardania) dhe Trakisë, në mënyrë që Naisusi (Nishi) dhe Remesiana (Bella Pallanka, midis Nish*t dhe Pirotit) janë në territorin latin, por Pautalia (Qystendili), Serdica (Sofja) dhe rajoni i Pirotit janë në territorin grek. Provinca e vonshme romake Dakia Mediterana e shekujve IV deri VII, e krijuar nga pjesë të Trakisë dhe Mëzisë Superiore, me vendbanimet Serdika, Pautalia, Naisus dhe Remesiana, ishte kështu dygjuhëshe. Kufiri gjuhësor vazhdonte nga zona përreth Bella Pallankës dhe Pirotit në drejtim lindor përgjatë shpateve veriore të Hemosit [Ballkanit], duke ndjekur kufirin provincial midis Mëzisë Inferiore dhe Trakisë, në mënyrë që mbishkrimet nga zona përreth Vraçës dhe nga Nikopolisi (Nikjupi afër Tërnovës) janë kryesisht greke, ndërsa ato nga brigjet e Danubit deri në grykëderdhjen e tij janë pothuajse të gjitha latine. Në skajin lindor, kufiri gjuhësor takonte territoret e komuniteteve helene përgjatë bregdetit të Detit të Zi deri në grykëderdhjen e Danubit”.

Kështu, atdheu i shqiptarëve të lashtë ndodhej diku pranë kufirit gjuhësor latinisht-greqisht.

Konvertimi i shqiptarëve të hershëm në krishterim

Historia e konvertimit të popullit shqiptar në krishterim, jep të dhëna që na lejojnë të përcaktojmë më saktë atdheun e tyre. Shqiptarët u shfaqën për herë të parë në historinë evropiane kur veçse ishin të krishterë, në Mesjetën e Lartë (shekujt XI-XIII). Ne nuk kemi informacione dokumentare për konvertimin e tyre, por fusha e gjuhësisë mund të na ndihmojë këtu. Shprehjet kishtare që shqipja i ka huazuar nga latinishtja, tregojnë një formë fonetike që dëshmon për një lidhje me gjuhën e vjetër romane të Dalmacisë. Një pjesë më e vogël e fjalorit kishtar është me origjinë greke.

Pra, konvertimi i shqiptarëve të hershëm në krishterim ndodhi kryesisht nga Dalmacia e romanizuar dhe vetëm në një masë shumë më të vogël pati kontakt me kishën greke. Kështu, atdheu i shqiptarëve të hershëm ndodhet në një rajon fqinj me Dalmacinë, por që nuk ishte shumë larg nga kufiri gjuhësor grek. Kjo e kufizon vendndodhjen në një rajon më të vogël: pellgun e Serbisë së Vjetër [Kosova, Dukagjini dhe Sanxhaku] dhe rajonet malore të Shqipërisë së Veriut.

Rajoni i hershëm shqiptar si një enklavë gjuhësore

Për t’iu afruar më shumë një zgjidhjeje për çështjen e atdheut, duhet të sqarojmë atë që dimë për karakterin e territorit të hershëm shqiptar në periudhën romake dhe të hershme bizantine.

Territori i hershëm shqiptar ishte një enklavë gjuhësore në agoni, mbetjet e zvogëluara të një gjuhe që dikur flitej në pjesën më të madhe të Gadishullit Ballkanik. Shqiptarët e hershëm janë i vetmi popull i lashtë ballkanik që i mbijetoi romanizimit të përgjithshëm që përfshiu gadishullin. Në gjithë pjesën tjetër të rajonit, superioriteti i kulturës perandorake romake dhe i gjuhës perandorake latine rrafshoi dhe barazoi popujt dhe gjuhët e provincave ballkanike në një proces të heshtur që zgjati për një shekull. Latinishtja, gjuha e administratës dhe e ushtrisë, mori përparësi kudo dhe idiomat vendase u shuan ngadalë. Procesi ishte më pak a më shumë i plotë deri në fund të shekullit të tretë. Idiomat vendase mbijetuan vetëm për një kohë në rajone të izoluara, larg rrugëve kryesore të komunikimit.

Latinishtja depërtoi në të gjitha zonat e Bosnjës dhe Bullgarisë dhe zëvendësoi të gjitha gjuhët vendase që fliteshin atje, por në Shqipërinë e Veriut dhe në Serbinë e Vjetër, barinjtë e hershëm shqiptarë trans-humancë arritën ta ruanin gjuhën e vet. Sigurisht, kultura perandorake romake la gjurmët e saj edhe këtu. Shqiptarët e hershëm patën për herë të parë kontakt me kulturën më të avancuar të popullsisë romake të ultësirave, kur ata zbrisnin nga malet në kullotat e tyre dimërore. Pikërisht aty ndodhi që ata përthithën goxha shumë nga kultura romake. Gjuha e sotme shqipe pasqyron varësinë e hershme nga kultura romake, në shumë fjalë të huazuara nga latinishtja. Shqipja moderne është gjuhë pjesërisht e romanizuar madje, mund të thuhet, një gjuhë gjysmë e romanizuar. Po të kishte vazhduar sundimi romak në Shqipëri edhe disa shekuj të tjerë, do ta kishte zhdukur gjuhën e hershme shqipe, ashtu siç ndodhi me gjuhët vendase të pjesës tjetër të Perandorisë Romake. Kjo do të thotë që gjuha latine e Romës perandorake do ta kishte shkrirë edhe atë, ashtu siç bëri me gjuhët e tjera. Megjithatë, ky proces i vazhdueshëm i romanizimit u ndërpre nga pushtimi sllav i Ballkanit rreth vitit 600 pas Krishtit. Kjo është ajo që i ruajti shqiptarët e hershëm dhe gjuhën e tyre.

Fakti që shqipja e hershme arriti t’i mbijetojë sulmit të latinishtes, kur të gjitha gjuhët e tjera vendase tashmë kishin vdekur, mund të shpjegohet vetëm me faktin se shqiptarët e hershëm kishin më pak kontakt me kulturën romake. Si barinj trans-humancë, ata jetonin në kullotat dimërore të ultësirës së romanizuar bregdetare, gjatë stinës së ftohtë, dhe këtu ishin subjekt i ndikimit të romanizimit. Por, në verë, ata ndiqnin tufat e tyre lart në kullotat malore. Pra, atdheu i shqiptarëve të hershëm ishte një rajon i dyfishtë: kullota dimërore në bregdetin e romanizuar dhe kullota verore në male. Romanizimi gradual padyshim ndodhte gjatë muajve të dimrit, por në verë, barinjtë shqiptarë ishin më pak a më shumë të pandikuar nga çdo ndikim romak - për gjysmën e vitit. Me kalimin e kohës, romanizimi u përhap. Meqë shqiptarët e hershëm ishin i vetmi popull i lashtë ballkanik blegtoral trans-humanc që ruajti gjuhën e vet amtare për një periudhë kaq të gjatë, është e qartë se kullota e tyre verore duhej të ishte e vendosur në një rajon malor larg ndikimit të kulturës romake. Gjuha e hershme shqipe mund të ketë mbijetuar vetëm në një rajon të izoluar malor që ndodhej në distancë nga qytetet romake dhe nga rrugët kryesore të komunikimit romak.

Duke pasur këtë parasysh, nëse hedhim një vështrim te vendndodhjet e mundshme të kullotave verore në Serbinë e Vjetër dhe në Shqipërinë e Veriut të cilat barinjtë e hershëm shqiptarë mund të kenë përdorur, bëhet e qartë që në fillim se ne duhet ta përjashtojmë Serbinë e Vjetër. Për shkak të lartësisë së tyre të ulët, pellgjet e mëdha të brendshme të Serbisë së Vjetër (Kosova, Dukagjini dhe Sanxhaku i Novi Pazarit) do t’u kishin shërbyer atyre si kullota dimërore dhe jo si kullota verore. Në malet që rrethojnë këto pellgje ka kullota të gjera, por këto rajone nuk ishin mjaftueshëm të izoluara për të mbijetuar një enklavë gjuhësore. Këto rajone, të arritshme lehtësisht nga të gjitha anët, luajtën një rol të madh si bërthama e shtetit të hershëm serb (Rashka), por ato kurrë nuk qenë vende kryesore ku popullsia vendase mund të rezistonte sundimin e huaj, qoftë romak, bizantin apo osman. Si e tillë, enklava e hershme shqiptare nuk mund të ketë qenë e vendosur në Serbinë e Vjetër.

Si rrjedhojë, ajo që mbetet janë malet e Shqipërisë së Veriut. Këtu përfshihen tri rajone të ndryshme gjeografike: Alpet e Shqipërisë së Veriut, malësitë e lumit Drin dhe krahina e Matit.

Alpet e Shqipërisë së Veriut (Malësia / Bjeshkët e Nemuna) janë një varg majash të forta malore që përbëjnë mbetjet e fundit të një pllaje të mëhershme gëlqerore. Rrjedhat e lumenjve derdhen në të gjitha drejtimet nga masivi i Majës së Jezercës poshtë maleve dhe hapen në lugina të mëdha që ofrojnë hyrje në rajon. Kultura romake ishte në gjendje të depërtonte në këtë rajon malor nga të gjitha anët. Nga fusha e Shkodrës, qendra e popullsisë e provincës romake të Prevalitanës, luginat e Prronit të Thatë dhe të lumit Kir të çojnë drejt e në këto Alpe të Shqipërisë së Veriut. Nga ana jugore, malet janë të arritshme nga lugina e gjerë e Valbonës. Në Veri, lugina e lumit Lim ofron hyrje nga ajo që sot është Sanxhaku i Novi Pazarit. Në përputhje me këtë, ky rajon nuk mund të konsiderohet si një enklavë, sepse duhet të supozojmë se ai ishte i hapur nga të gjitha anët ndaj përparimit të kulturës romake dhe gjuhës latine.

Malësitë e lumit Drin përfshijnë një gamë të gjerë të territoreve, më të njohurat prej të cilave janë Mirdita, Dukagjini dhe Cukali. Këtu nuk ka linja natyrore të komunikimit. E gjithë lëvizja kryhet në shtigje gomarësh. Megjithatë, malësitë e lumit Drin kanë qenë gjithmonë plot lëvizje, pasi ndodhen midis fushës së Shkodrës në Perëndim dhe fushave të Serbisë së Vjetër në Lindje. Ky rajon, pra, është edhe më pak i përshtatshëm si një enklavë sesa Alpet e Shqipërisë së Veriut.

Pra, ajo që mbetet është krahina e Matit. Ajo zotëron cilësitë natyrore për një enklavë dhe mund të supozojmë se shqiptarët e hershëm e kishin kullotën e tyre verore këtu. Pellgu i gjerë i lumit Mat përbën një rajon relativisht të madh për vendbanim. Rreth 24 mijë njerëz jetojnë sot aty. Malet përreth ofrojnë kullota të pasura verore dhe luginat janë të kultivuara. Krahina e Matit rrethohet nga një varg i lartë malesh që e bëjnë atë një fortesë natyrore. Kontakti me botën e jashtme është i mundur vetëm në shtigje të vështira gomarësh. Rrugët e vetme të tjera, për të dalë nga lugina [përveç luginës së Matit] janë në Ungrej, në Veriperëndim, ku ka një shteg që zbret në fushën e Shkodrës, dhe mbi Qafën e Bulqizës në Lindje cila të çon në luginën e Drinit të Zi. Izolimi natyror i luginës e ka bërë krahinën e Matit një kanton malor më vete gjë që, në historinë shqiptare, ka luajtur gjithmonë rolin e një qendre të rezistencës kombëtare kundër ndërhyrjes së huaj. Krahina e Matit i ka të gjitha cilësitë natyrore që shqiptarët e hershëm do të kishin pasur nevojë për t’u vendosur aty.

Duke u bazuar në hipotezën e përgjithshme që kemi paraqitur mbi procesin e romanizimit, ne mund të arrijmë në përfundimin në vijim: në periudhën romake dhe të hershme bizantine, rajoni i kullotës verore, të përdorur nga shqiptarët e hershëm, ishte krahina e Matit.

Si çdo hipotezë e bazuar vetëm mbi historinë dhe zhvillimin krahasues, mund të jetë vetëm një probabilitet, ndonëse është, sipas mendimit tim, një probabilitet shumë i lartë. Për ta shndërruar këtë probabilitet në diçka të sigurt, duhet të vërtetojmë se krahina e Matit ishte i vetmi rajon midis Shqipërisë së Veriut dhe Serbisë së Vjetër që nuk u prek nga vendbanimet dhe romanizimi romak.

Prandaj, duhet të përpiqemi të përcaktojmë shkallën e vendbanimeve romake në të gjithë rajonin në fjalë, mbi bazën e toponimeve dhe mbetjeve arkeologjike.

Toponimet latine

Toponimet latine në Shqipërinë e Veriut janë të rralla. Pushtimi sllav në fund të shekullit të gjashtë i dha fund kulturës romake në brendësi. Megjithatë, emrat e lumenjve dhe të qyteteve më të mëdha i mbijetuan katastrofës, por këta emra janë pothuajse të gjithë me origjinë para-romake (p.sh. Drilon-Drin, Skodra, Lisus, Dyrahion etj.). Shumë pak toponime në rajonin bregdetar shqiptar, në malet e lumit Drin dhe në Alpet e Shqipërisë së Veriut mund të tregohen me siguri se janë me origjinë latine, sepse nuk është e qartë nëse termat për fshatra dhe vende të emërtuara sipas shenjtorëve shtrihen përpara periudhës sllave dhe sepse nuk janë ruajtur emrat latinë për shumë fortifikime të Justinianit.

Ndër toponimet latine në bregdetin shqiptar janë: Domni (lat. domini), një fshat rreth 16 kilometra në verilindje të Shkodrës; Pëdhana (lat. pedaneus), një fshat në terrenin bregdetar aty ku lumi Mat del nga malet; Vjerdha (lat. virida), një fshat në terrenin bregdetare aty ku lumi Drin del nga malet.

Në malet e Drinit, janë ruajtur një numër toponimesh latine: Gushti (lat. angustus) në skajin e jashtëm të grykës së Drinit, Bisaku (lat. Bit(h)us-iacium) në luginën e Fanit afër Orosh*t, Qelza (lat. cella) dhe Puka (lat. publica) në rajonin e Dukagjinit, burimi Kron-i-Valung(ë)s (lat. vallis longa) në territorin e Berishës, dhe disa toponime në Mirditë si Groftat-e-Gojanit (lat. crypta), fshati Skortul, mali Maja Volpul (lat. vulpes), disa maja të njohura si Kunora, mali M(u)nele-a (lat. montellus), përroi Proni Sift (lat. exsuctus), dhe rrënojat e Kastrit (lat. castrum). Në rajonin e Lurës në Lindje, gjejmë shpellën Shutrrija-e-Selitës (lat. subterraneum).

Në Alpet e Shqipërisë së Veriut, gjejmë: Valbona (lat. vallis bona), një degë e Drinit; Kastrati (lat. castrum), një fis që jeton buzë Alpeve të Shqipërisë së Veriut në veri të Shkodrës, ndoshta Plava (lat. Flavia) në luginën e sipërme të lumit Lim; malin aty pranë, Maja Romanit, si dhe fshatin Pjani (lat. planum) në Malësinë e Gjakovës dhe malin Kumul (lat. cumulum) në të njëjtën zonë.

Nga toponimet para-sllave në rajonin e Drinit të Zi, në skajin lindor të Shqipërisë moderne, vetëm njëri prej tyre mund të jetë me origjinë latine.

Ne nuk e dimë vendndodhjen e saktë të fortesës së lashtë Klementiana, por emri ka mbijetuar në përcaktimin fisnor Kelmendi (nga Clement).

Në pellgun fqinj të Serbisë së Vjetër, që ishte i banuar në kohën romake, vetëm dy toponime latine janë ruajtur: Tauresium, që sot është Taori, dhe Ulpiana që u shndërrua në Lipjan si një etimologji popullore sllave (nga sllavishtja lipa, “pema e blirit”).

Pra, toponimet e pakta që janë qartësisht me origjinë latine shpërndahen mbi Shqipërinë bregdetare, malet e lumit Drin, Alpet e Shqipërisë së Veriut, rajonin e Drinit të Zi (?) dhe Serbinë e Vjetër.

Përveç toponimeve me origjinë latine, shumë toponime para-latine u ndryshuan në aspektin fonologjik nga procesi i romanizimit. Emrat e vendbanimeve më të mëdha (Skodra, Lisus, Dyrahion) janë me origjinë para-romake. Ato mbijetuan si ndaj transformimi gjuhësor që përjetuan gjatë romanizimit, ashtu edhe thyerjes kulturore të shkaktuar nga pushtimi sllav. Në shumë raste, format fonologjike të këtyre fjalëve mund të shpjegohen vetëm me supozimin se një popullsi romake i trashëgoi ato nga popullsia para-romake dhe se, pas transformimit, ato u trashëguan nga shqiptarët dhe sllavët imigrantë. Emra e tillë japin dëshmi të tërthorta për romanizimin. Të lidhura me këto janë toponimet që nuk ishin vazhdimisht në përdorim në shqip. Të tilla toponime në zonën latine ballkanike që nuk kanë kaluar nëpër zhvillim fonologjik normal shqiptar, mund të shihen si dëshmi e romanizimit, sepse e gjithë popullsia e Gadishullit Ballkanik, me përjashtim të barinjve trans-humancë të hershëm shqiptarë, ishte romanizuar (ose helenizuar) në vigjilje të pushtimit sllav. Ato gjenden në pellgun e Shkodrës, në luginën e Valbonës, në krahinën e Lumës në luginën e Drinit të Zi, në ultësirat bregdetare dhe në luginën e lumit Shkumbin.

Këto toponime të cilat, sipas origjinës së tyre etimologjike ose formës fonologjike, tregojnë romanizim në rajonet përkatëse, janë të pamjaftueshme në numër për të dhënë prova absolute se rajonet ishin romanizuar plotësisht, por ato mund të përdoren si një tregues i kësaj.

Ka vetëm dy rajone ku nuk ka gjurmë të romanizimit në toponime: zonat e larta malore të Alpeve të Shqipërisë së Veriut dhe krahina e Matit. Ne nuk do të prisnim romanizim në zonat e larta malore të Alpeve të Shqipërisë së Veriut, sepse ashiqare nuk janë një rajon i favorshëm për vendbanim. Fshatrat kanë qenë dhe janë të rralla atje. Sidoqoftë, çdo emër i mirëfilltë latin është fshirë nga vala e pushtimit sllav. Situata është krejt ndryshe në krahinën pjellore të Matit ku, edhe sot, ka qytete dhe fshatra të mëdha. Pikërisht këtu do të prisnim normalisht të gjenim toponime latine. Fakti që nuk ka asnjë këtu, na çon në përfundimin se kjo ishte në të vërtetë enklava gjuhësore në të cilën barinjtë e hershëm trans-humancë shqiptarë gjetën vendbanimin e tyre. /Telegrafi/

____________________
[1] Pjesë nga: Georg Stadtmüller, Forschungen zur albanischen Frühgeschichte, 1936, edicioni i dytë i shtypur në Wiesbaden: Harrassowitz, 1966, fq. 76-96. Përkthyer nga gjermanishtja nga Robert Elsie. Lexuesit këshillohen të konsultojnë tekstin origjinal për fusnotat e shumta.