30/03/2026
700 ਰੁਪਏ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਪੜ੍ਹੋ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਣਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ; 450 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਸਤਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ।
ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿੱਚ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮੁੱਢਲਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੀ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਸਥਾਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਏਕਤਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਓ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ।
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਚੁਣੀ ਸੀ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ
ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 700 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦੀ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 1577 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਚੌੜਾ ਕੀਤਾ, ਪੰਜਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਲਈ ਖੁਦਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 15 ਦਸੰਬਰ, 1588 ਤੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 16 ਅਗਸਤ, 1604 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਦੌਰ ਸਿਰਫ਼ 25 ਸਾਲ ਹੀ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤ੍ਹਾ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਪੌੜੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੂਜੇ ਮੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਿਉਂ ਹੈ?
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੂਜੇ ਮੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ "ਦਿ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖਸ" ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, "ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਮੰਦਰ ਉੱਚੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਬਰਾਬਰ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ।"
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮੰਦਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਦੇਣ। ਇਸ ਪੈਸੇ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਫੰਡ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਕਈ ਭਲਾਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਜਦੋਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ: ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ ਅਤੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਾਰੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ: ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਝੀਲ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ
1604 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸਦਾ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਆਖਰੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1708 ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰਵਉੱਚ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 1709 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਸ਼ਹੀਦ
1606 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ 30 ਮਈ, 1606 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਤਾਜ ਰੱਖਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਇਹ ਕਦਮ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕਾਰਨ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।
ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
1757 ਵਿੱਚ, ਅਫ਼ਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2,000 ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਤੋਂ ਛੁਡਾਇਆ।
1764 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸੱਤਵੀਂ ਵਾਰ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਅਫ਼ਗਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਿਰਫ਼ 20 ਸਿੱਖ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਤੱਕ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਇਸ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ, ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।
ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ...
1759 ਵਿੱਚ, ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। 1802 ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਝੁਕਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ। ਉਸਨੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤਾਂਬੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ
1984 ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫੌਜ ਭੇਜੀ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜਾਨਾਂ ਲਈਆਂ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1984 ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੇ ਗੋਲ਼ੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।
ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਨਤਮਸਤਕ
ਇਸ ਵੇਲੇ, ਹਰ ਰੋਜ਼ 1.5 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਕਦੇ ਠੰਢਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਥੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ 24 ਘੰਟੇ, ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ 100 ਲੋਕ ਲੰਗਰ ਛਕਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਰਸੋਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਮੇਂ, ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ, ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੈਂਕੜੇ ਵਲੰਟੀਅਰ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 500 ਵਲੰਟੀਅਰ ਇੱਥੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
