04/05/2025
( रविवारचा लेख )
◾राजचित्र मंदिर !
_________________________________________
▪️जे. डी. पराडकर 9890086086
पूर्वी ग्रामीण भागातून गावातील अथवा वाडीवरील सार्वजनिक पूजेच्या निमित्ताने पडद्यावर दाखवले जाणारे चित्रपट हेच एकमेव करमणुकीचे साधन होते. गावांत सादर केली जाणारी नमनकला पाहून कंटाळलेल्या स्थानिकांना विरंगुळ्यासाठी काहीतरी नवं हवं असायचं. अशावेळी रात्रीच्या वेळी दाखवले जाणारे पडद्यावरचे चित्रपट ही एक मोठी संधी असे. गावकरी मंडळी अशावेळी सार्वजनिक पूजेची आतुरतेने वाट पाहायचे. पूर्वी पडद्यावर दाखवल्या जाणाऱ्या चित्रपटात अधिकतर ऐतिहासिक, पौराणिक आणि कौटुंबिक चित्रपटांचा समावेश असे. प्रेक्षक हे चित्रपट पहाताना एवढे एकरूप होवून जात, कि प्रसंगानुरूप त्यांच्या नेत्रात पाणी येत असे. चित्रपट हे केवळ करमणुकीचे साधन नव्हतं, तर प्रेक्षकांच्या भावना त्यामागे दडलेल्या असत. पडद्यावरील चित्रपट पाहताना सुरुवातीला दाखवल्या जाणाऱ्या जाहिराती असोत अथवा नव्या चित्रपटाचा ट्रेलर असो, प्रेक्षक पडद्यावर दिसणारे सारे चित्रपट तितक्याच कुतूहलाने पहात. गावा गावात जाऊन पडद्यावर चित्रपट दाखवणे हा त्या काळी एक व्यवसायाचा भाग होता. १९६० च्या दशकात संगमेश्वर सारख्या चित्रपटगृह असणं, ही तशी दुर्मिळ बाब होती. रत्नागिरी जिल्ह्यात हाताच्या बोटावर मोजण्या इतकी चित्रपटगृह कार्यरत होती. अशावेळी संगमेश्वर तालुक्यातील चित्रपट रसिकांसाठी खुद्द संगमेश्वर येथे एखादं चित्रपटगृह असावं या विचारांनी द्वारकानाथशेठ कोळवणकर यांनी पुढाकार घेतला. त्या काळात चित्रपटगृह सुरू करणं हे काही साधी आणि सोपी बाब नव्हती. अनेक अडचणींवर मात करत मोठ्या जिद्दीने द्वाराकानाथशेठ कोळवणकर यांनी संगमेश्वर आठवडाबाजारा नजीक त्यांच्या स्वतःच्या जागेत ५ मार्च १९६० साली “ राज चित्रमंदिर ” या नावाने संगमेश्वर तालुक्यातील पहिले चित्रपटगृह सुरू केले. संगमेश्वर येथे चित्रपटगृह सुरू झाल्याची बातमी जसजशी तालुक्याच्या ग्रामीण भागात पोहोचली, तसा प्रेक्षकांचा या चित्रपट ग्रहाला उदंड प्रतिसाद मिळू लागला. त्याकाळी जाहिरात करणं देखील खूप अवघड असे. अशावेळी नवा चित्रपट लागण्यापूर्वी कोळवणकर गावागावात माणूस पाठवून, अक्षरश: दवंडी पिटावी तशी नव्या चित्रपटाची जाहिरात करत असत. “ राज चित्रमंदिर ” हे करमणुकीचे साधन म्हणून संगमेश्वर तालुक्यासाठी त्याकाळी एक मोठ्या संधीच्या रूपाने उपलब्ध झालेले चित्रपटगृह होतं. या चित्रपट गृहाच्या आठवणी संस्मरणीय आहेत.
कलेची आवड असल्याने शालेय शिक्षणानंतर चित्रपट या विषयाशी आमचा खूप जवळचा संबंध आला. आम्ही कसबा या गावात राहायला असतानाच संगमेश्वर येथे माझ्या जन्मापूर्वी राज चित्रमंदिर हे चित्रपटगृह उभं राहिलं. मी कसबा येथील मराठी शाळेत दाखल झालो आणि वर्दळीच्या ठिकाणी असलेल्या या मराठी शाळेजवळच संगमेश्वर येथील राज चित्रमंदिर या चित्रपटगृहात लागलेल्या नवीन सिनेमाची जाहिरात आम्हाला शाळेतूनच ऐकू येऊ लागली. कुतूहलापोटी मी वर्गाच्या दरवाजा जवळ आलो आणि सिनेमाची जाहिरात करणाऱ्या व्यक्तीकडे पाहू लागलो. किरकोळ शररीरयष्टीची आणि साधारण साडेपाच फूट उंचीची एक व्यक्ती हातात असणाऱ्या एका आरोळी देण्याच्या भोंग्या सारख्या साधनातून जीवाच्या आकांताने राजचित्र मंदिर मध्ये लागलेल्या नव्या सिनेमाची जाहिरात करत होती. त्याकाळी जाहिरात करण्याची अन्य साधन उपलब्ध नसल्याने गावागावात माणूस पाठवूनच अशा जाहिराती कराव्या लागत होत्या. पांढरा लेंगा शर्ट, दाढीचे खुंट वाढलेले, पायात करकरणाऱ्या चामडी वहाणा, एका हातात चित्रपटाच्या जाहिरातींचे कागद, दुसऱ्या हातात चित्रपटाची जाहिरात करण्यासाठी असलेला एक भोंगा, एकाच ठिकाणी उभे राहून चारही दिशांना तोंड करत, हातात असलेल्या भोंग्याच्या माध्यमातून तो चित्रपटाची जाहिरात करत असे. संगमेश्वर वरून टप्प्याटप्प्याने पुढे येत आणि वर्दळीच्या ठिकाणी थांबून चित्रपटाची जाहिरात करणाऱ्या या व्यक्तीचे नाव “ राजा मयेकर ” असे होते. मयेकर जेंव्हा चित्रपटाची जाहिरात करण्यासाठी यायचे, त्या दिवशी आम्हाला सुट्टी असेल, तर माझ्यासहित गावातील सर्व मुलं मयेकरांच्या अवतीभोवती गोळा होत. चित्रपट पाहायला जायचं असो अथवा नसो, आम्ही मयेकरांकडून चित्रपटाच्या जाहिरातींचे कागद मात्र संग्रही ठेवण्यासाठी मागून घ्यायचो .
राजा मयेकर यांची राजचित्र मंदिर येथे नव्याने लागलेल्या सिनेमाची जाहिरात करण्याची पद्धत आगळी वेगळी होती. ते प्रकृतीने जरी किरकोळ असले, तरी प्राण कंठाशी आणून हातात असणाऱ्या भोंग्याद्वारे जोरजोराने आरोळी ठोकत. “ राज चित्रमंदिर संगमेश्वर येथे......... येत्या शुक्रवारपासून........... दररोज तीन खेळ........... आगाऊ बुकिंग सकाळी या...... वेळात केले जाईल..........! याचवेळी ते चित्रपटातील हिरो आणि हिरोईनची नावे सांगून प्रेक्षकांना चित्रपट पाहायला येण्याची अगदी गळ घालत. संगमेश्वरच्या आजूबाजूचा सर्व परिसर पायी फिरून राजा मयेकर राज चित्रमंदिर साठी सिनेमाची जाहिरात करण्याचे काम अनेक वर्षे इमाने इतबारे करत होते. आज पन्नास वर्षे उलटली, तरी माझ्या मनावर राजा मयेकर यांची छबी जशीच्या तशी कोरलेली आहे. कोळवणकर यांनी राज चित्र मंदिर हे चित्रपटगृह आपल्या घरासमोर असलेल्या मोकळ्या जागेत अगदी अवाढव्य स्वरूपात उभं केलं. जवळच शास्त्री नदी वाहते आणि या नदीला भरती ओहोटीचे पाणी येत असल्याने पावसाळ्यात ज्यावेळी पुर यायचा त्यावेळी पुराचे पाणी थेट राज चित्र मंदिर पर्यंत पोहोचायचे. पावसाळ्यातील पूर परिस्थिती लक्षात घेऊन कोळवणकर यांनी मशीनरीचा भाग खूप उंचावर उभारला होता. एवढं करूनही महापुरात तीन- चार वेळा राज चित्रमंदिरचे खूप मोठे नुकसान झाले. या नुकसानावर जिद्दीने मात करत द्वारकानाथशेठ कोळवणकर यांनी काही महिन्यांच्या अथक परिश्रमाने राज चित्रमंदिर परत सुरु केले. संगमेश्वर तालुक्यातील चित्रपट रसिकांना नवे जुने सिनेमे पाहता यावे यासाठी कोळवणकर यांनी घेतलेली मेहनत वाखाणण्याजोगीच होती. विशेष म्हणजे राजचित्र मंदिर मधून कोळवणकर यांना किती लाभ झाला, हा प्रश्न संशोधनाचाच आहे. मात्र चित्रपट रसिकांसाठी कोळवणकर यांनी प्रसंगी नुकसान सहन करून केलेला त्याग, त्या काळचे चित्रपट रसिक कधीही विसरणार नाहीत.
शाळेला सुट्टी झाल्यानंतर आम्ही आमच्या आंबेडखुर्द या गावी जात होतो . गावी गेल्यानंतर खरंतर कोणत्याही करमणुकीची आम्हाला गरजच पडत नसे. गावच्या वातावरणात आम्ही पूर्णतः समरस होऊन जायचो. सर्व भावंड एकत्र आल्यानंतर संगमेश्वर येथील राज चित्रमंदिर मध्ये एखादा नवीन चित्रपट आला असं कळलं, तर सर्वांच्याच मनातून एकत्रित जाऊन हा सिनेमा बघावा असं वाटायचं. मग घरच्या मंडळींची मोठ्या मिनतवारीने परवानगी मिळवून आम्ही भर दुपारी आंबेडखुर्द येथून दोन घाट्या उतरून महामार्गावर बस थांब्यावर यायचो. दीर्घकाळ वाट पाहिल्यानंतर आम्हाला बस मिळायची. त्याकाळी संगमेश्वर येथे केवळ एक दोनच रिक्षा असल्याने भाडं सोडून परत येणारी रिक्षा मिळणे, हे अवघडच असायचं. संगमेश्वर बस स्थानकावर उतरून वेगाने पावले टाकत राज चित्र मंदिर गाठून आम्ही सर्व भावंड प्रथम सिनेमाचं तिकीट हातात मिळवायचो. हे तिकीट मिळाल्यानंतर होणारा आनंद शब्दातून वर्णन करण्यापेक्षा तो चेहऱ्यावरच एकमेकांना पहायला मिळायचा. १९८१ साली “ एक दुजे के लिये ” हा सिनेमा आला होता. काही कालावधीनंतर संगमेश्वर येथील राज चित्रमंदिर मध्ये हा सिनेमा आल्यानंतर, तोच पाहण्यासाठी आम्ही सर्व भावंड राज चित्र मंदिर मध्ये आलो होतो. मुख्य चित्रपट सुरू होण्याआधी पडद्यावर जे काही दाखवलं जातं, ते सर्वच पाहायला मिळायला हवं असं त्यावेळी आमच्या बालमनाला वाटे. मुख्य चित्रपट सुरू झाला की, टाळ्यांचा गजर व्हायचा. उपस्थित काही प्रेक्षक शिट्ट्या देखील मारत. एक दुजे के लिए हा सिनेमा पाहताना आम्ही नकळत गोव्याचा बराचसा भाग फिरून आलो होतो . या सिनेमातील गाणी आणि कथा उत्तम असल्याने आम्हा सर्व भावंडांना हा चित्रपट खूपच भावला. चित्रपट पाहून घरी परत जाताना आम्ही भावंडानी एक- एक बुंदीचा लाडू खाऊन चित्रपट पाहिल्यानंतर प्रसन्न मनाने घर गाठलं. या चित्रपट गृहात आम्ही ऐतिहासिक, पौराणिक सिनेमे पाहिल्याचं मला आजही आठवतंय. तिकीट म्हणाल, तर बाल्कनी १:५० रुपये, आणि पुढे तर ७५ पैसे, ५० पैसे असे सुरुवातीचे दर होते.
राज चित्रमंदिर साठी दर गुरुवारी नवीन चित्रपटाचे रीळ यायचे ते थेट मुंबई, पुणे, सांगली आणि मिरज येथून. एका लोखंडी पेटीत हे सारे रीळ आणि नवीन चित्रपटाची पोस्टर असत. मिरज नायरी या बसच्या टपावरून हे चित्रपटाचे रीळ आले कि, संगमेश्वर बस स्थानकात गुरव नावाचा हमाल ही पेटी उतरवून घ्यायचा. शुक्रवारी सकाळी राज चित्र मंदिरला कोणता सिनेमा लागलाय, हे पहाण्यासाठी रसिकांची पावले थिएटरकडे वळत. राज चित्रमंदिर मध्ये बावा येद्रे नावाचा एक मेहनती माणूस मदतनीस म्हणून काम करायचा. तो राज चित्र मंदिरला स्वतःचे घर समजून सर्व काम पहायचा. राज चित्र मंदिरचे मालक द्वारकानाथ कोळवणकर यांनी चित्रपट दाखविण्याचा जो प्रोजेक्टर आणला होता, तो इंग्लंड येथील बनवटीचा असल्यामुळे अत्यंत दर्जेदार होता. या मशीन मधून दिसणारे चित्र त्याकाळी डिजिटल स्वरूपाचे दिसे. कोळवणकर यांनी चित्रपटगृह सुरु करताना दर्जा मध्ये कोणतीही तडजोड केली नाही. संगमेश्वर येथील ख्यातनाम कलाकार पांडुरंग शेरे, पांडुरंग भिंगार्डे आणि दत्ता अंब्रे हे राज चित्रमंदिरचे मशीन ऑपरेटर म्हणून काम पाहायचे. शेरे आणि अंब्रे हे दोघे उत्तम मूर्तिकार असल्यामुळे चित्रपटगृहातील त्यांचे काम कलात्मक आणि शिस्तबद्ध असेच होते. याबरोबरच अब्दुल्ला खान, नागेश गवळी हे देखील कार्यरत होते. व्यवस्थापक म्हणून शशिकांत सुर्वे तर हिशोबाचे काम दादा संसारे पहात. चित्रपटाच्या मध्यंतरात संगमेश्वर बाजारपेठेतील दुकानाच्या जाहिराती स्लाईडद्वारे दाखवल्या जायच्या. या स्लाईड जवळ भविष्यात आपलाही संबंध येणार आहे, याची त्यावेळी मला पुसटशी कल्पनाही नव्हती.
द्वारकानाथ रामचंद्र कोळवणकर यांनी पहिलं थिएटर संगमेश्वर मधील रामपेठ येथे सुरू केलं. त्यानंतर ते संगमेश्वर येथील लाकडाच्या गिरणी जवळ काही काळ कार्यरत होतं. मग मात्र कोळवणकर यांनी स्वतःच्या जागेत ५ मार्च १९६० रोजी राजचित्र मंदिरची मुहूर्तमेढ रोवली. चित्रपटगृहांचा विस्तार करण्याच्या प्रयत्नात द्वारकानाथशेठ यांनी दाभोळ येथे साई चित्रमंदिर आणि देवरुख येथे राज चित्रमंदिर अशा नवीन दोन शाखा सुरू केल्या होत्या. मात्र ही थिएटर ते फार काळ चालू शकले नाहीत. संगमेश्वर येथील राज चित्र मंदिरला पावसाळ्यात वारंवार पुराचा फटका बसत असे. मात्र १९८३ सह एकूण चार वेळा या चित्रपट गृहाला महापुराचा मोठा फटका बसून खूप मोठी पडझड झाली. यावर देखील मात करत द्वारकानाथशेठ यांनी काही महिन्यांच्या प्रतीक्षेनंतर प्रत्येक वेळी राज चित्रमंदिर सुरू केलं होतं. त्यांचे चिरंजीव श्रीप्रकाश, दीपक, विश्वास,तुषार यांनी देखील राजचित्र मंदिरच्या कामात लक्ष घालून वडिलांना मदतीचा हात दिला होता. कसबा येथील माध्यमिक शिक्षण संपवून मी कलेचे शिक्षण घेण्यासाठी कोल्हापूर येथील कलानिकेतन महाविद्यालयात प्रवेश घेतला. कोल्हापूर या कलानगरीत गेल्यानंतर जाहिरातीच्या स्लाईड कशा तयार करतात, याची माहिती घेऊन मी या स्लाईड तयार करू लागलो. विशेष म्हणजे संगमेश्वर बाजारपेठेतील दुकानांच्या जाहिराती या स्लाईडच्या माध्यमातून मी तयार केल्या होत्या. याच स्लाईड १९८५ ते ८७ या कालावधीत राज चित्रमंदिर मध्ये मध्यंतराच्या कालावधीत दाखवल्या जायच्या. आपण बनवलेल्या जाहिरातीच्या स्लाईड, चित्रपट पाहताना मध्यंतरामध्ये दाखवल्या जातात याचा मला त्यावेळी सार्थ अभिमान वाटायचा. एवढेच नव्हे, तर संगमेश्वर येथील काही व्यापाऱ्यांनी आपल्या व्यवसायाची जाहिरात, मी तयार केलेल्या या स्लाईडच्या माध्यमातून रत्नागिरी येथील राधाकृष्ण चित्र मंदिर मध्ये देखील केली होती.
कोल्हापूर येथे कलेचे शिक्षण घेत असताना माझा मावस भाऊ योगेश नाखे याच्यासोबत मी दर शनिवार रविवार कोल्हापुरातील प्रसिद्ध चित्रपटगृहात कलाविषयक सिनेमे पाहत होतो. या प्रत्येक सिनेमाच्या वेळी मला संगमेश्वर येथील राज चित्रमंदिरची आवर्जून आठवण व्हायची. कोल्हापूर हे मोठे शहर होते, त्या तुलनेत संगमेश्वर सारख्या ग्रामीण भागात १९६० साली राज चित्रमंदिर या नावाने पहिले चित्रपट गृह उभारणारे द्वारकानाथशेठ कोळवणकर मला नेहमी आदर्श व्यक्तिमत्व वाटायचे. कोळवणकर यांनी प्रत्येक वेळी स्वतःसह आपल्या कुटुंबाचा फारसा विचार न करता चित्रपट रसिकांचा विचार केला, ही खूप मोठी गोष्ट होती. केवळ त्यांच्यामुळेच संगमेश्वर तालुक्यातील चित्रपट रसिकांना राज चित्रमंदिर मध्ये अनेक नावाजलेले चित्रपट त्याकाळी पाहता आले. १९८६ साली माझे कोल्हापूर येथील कलेचे शिक्षण संपले आणि तेव्हापासूनच चित्रपटगृहात जाऊन सिनेमा पाहणे काहीसे थांबले. केंद्र सरकारच्या क्षेत्रीय प्रचार कार्यालयातर्फे सन २०११ साली २१ दिवसांच्या अभ्यास दौऱ्यासाठी माझी कोलकाता आणि ओरिसा या राज्यांसाठी निवड झाली होती. ओरिसा येथील एका जिल्ह्यात मुक्कामाला असताना जवळच एक चित्रपटगृह होते. या ठिकाणी जाऊन सिनेमा पहायचे सर्वांनी ठरवले आणि जवळपास २५ वर्षांनी मी परत चित्रपटगृहात जाऊन एक हिंदी सिनेमा पाहिला. यावेळी देखील मला संगमेश्वर येथील राज चित्रमंदिरची मात्र प्रकर्षाने आठवण झाली.
द्वारकानाथशेठ रामचंद्र कोळवणकर म्हणजे एक अत्यंत विचारी आणि कल्पक व्यक्तीमत्व होतं. त्यांच्या डोळ्यावर असणारा सोनेरी काड्यांचा चष्मा आणि त्यांची भेदक नजर त्यांच्यामध्ये असलेले आगळे वेगळे गुण नेहमीच अधोरेखित करत असत. संगमेश्वर येथे पहिलं चित्रपटगृह सुरू केल्यानंतर देवरुख आणि दापोली तालुक्यातील दाभोळ या ठिकाणी चित्रपटगृह सुरू करून जिल्हाभर चित्रपटगृहांची साखळी तयार करण्याचं त्यांचं उद्दिष्ट त्या काळात खरोखरच वाखाणण्याजोग आणि मोठ्या धाडसाचं होतं. संगमेश्वर मध्ये कल्पक नेतृत्व गुण असणारी असंख्य व्यक्तिमत्व होऊन गेली, त्यामध्ये द्वारकानाथशेठ यांचं नाव अग्रक्रमानं घ्यावं लागेल. ५ मार्च १९६० साली सुरु झालेला राज चित्रमंदिरचा संगमेश्वर येथील प्रवास बरोबर ४७ वर्षांनी म्हणजेच २००७ साली थांबला. द्वारकानाथशेठ यांच्या मुलांनीही वडिलांच्या खांद्याला खांदा लावून राज चित्र मंदिरचे काम पाहिले. आता संगमेश्वर येथील राज चित्रमंदिर हे चित्रपटगृह बंद होऊन १८ वर्षांचा कालावधी उलटला. असं असलं तरी या चित्रपटगृहा विषयी असणाऱ्या आठवणी आजही तेवढ्याच संस्मरणीय आणि ताज्या आहेत. बदलत्या काळात ज्या दिवशी चित्रपट रिलीज होतो, त्याच दिवशी तो व्हाट्सअप वर मिळतो एवढा काळ गतिमान झाला आहे. सिनेमा पाहायला आता चित्रपटगृहात जावं लागत नाही. घरातील टीव्ही संचावर अथवा खिशातील मोबाईलवर तुम्ही असाल तेथे नवनवीन चित्रपट पाहू शकता. असं असलं तरीही आमच्या शालेय जीवनात आम्ही संगमेश्वर येथील राज चित्रमंदिर मध्ये पाहिलेल्या सिनेमांचा आनंद आताच्या या गतिमान काळातील विविध माध्यमातून घेता येत नाही एवढं मात्र खरं.
चित्रं : आदित्य पराडकर, पुणे
[email protected]
