31/07/2026
▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️
Rozpoczynamy cykl wpisów dotyczących historii naszej miejscowości, stanowiącej tło dla budowy i funkcjonowania szkoły łazańskiej, która obecnie mieści Izbę Regionalną. Ta z kolei jest zapleczem dla działania Stowarzyszenia Razem Dla Gminy Biskupice, nieformalnej grupy Łazanianie oraz portalu „Dawne Łazany”. Teksty towarzyszą realizacji zadania polegającego na budowie wiaty wystawienniczej dla wielkogabarytowych zbiorów Izby.
XIX-wieczne Łazany jawią się w źródłach jako typowa wieś galicyjska tego okresu. Zamęt wprowadzony celową polityką zaborców po III rozbiorze Polski w 1795 r. oraz stosunki pańszczyźniane na wsi doprowadziły do tzw. "nędzy galicyjskiej". Chłopi byli zależni od "pana", czyli właściciela majątku dworskiego, wobec którego byli zobowiązani do bezpłatnej i przymusowej pracy. Sytuacje pogarszały: brak dostępu do edukacji, powszechny analfabetyzm, zabobonność.
Upadek życia społecznego i moralnego można było zauważyć szczególnie w latach 40 XIX w. W całej diecezji tarnowskiej, do której w tym czasie należały także Łazany prowadzono wzmożoną akcję antyalkoholową.
W lutym 1846 r. wybuchło powstanie krakowskie, które miało być zrywem niepodległościowym nie tylko szlachty, ale i chłopstwa. Stało się tragedią. W odpowiedzi na nie chłopi m.in. w cyrkule bocheńskim rozpoczęli rabację, lepiej znaną jako rzeź galicyjska. Do ataków na dwory namawiali Austriacy, płacąc za każdego "polskiego pana" dostarczonego do władz cyrkularnych.
Do mordów w Łazanach nie doszło dlatego, że biwakował tu uzbrojony oddział powstańców krakowskich dowodzony przez Romana Prackiego. W 1846 r. zniszczono m.in. dwór w Sławkowicach. Rok później omawianą miejscowością i pobliskimi wsiami wstrząsnęła epidemia tyfusu i wielki nieurodzaj. Powszechnie odczytywano to jako karę za udział w rabacji.
Druga połowa XIX stulecia wypadła znacznie lepiej. Był to czas powolnych, lecz konsekwentnych zmian na lepsze. W 1848 r. przeprowadzono w Galicji tak długo wyczekiwane uwłaszczenie chłopów. Swój wkład w poprawę warunków miał również kościół katolicki. W 1854 r. proboszczem łazańskim został Ludwik Nawarra.
Duchowny - reformator, który przyczynił się do poprawy jakości życia społecznego, moralnego, a także stanu całości parafii. Przeprowadził liczne remonty w obrębie kościoła, jego staraniem wybudowano nową plebanię, założono piękny ogród i sad plebański. Zlecił uporządkowanie nowego cmentarza parafialnego. Pełnił posługę kapłańską w trakcie kolejnych epidemii cholery i tyfusu. W II połowie XIX w. w Łazanach znacznie zmieniły się relacje na linii "pan" - chłop. Ówczesny właściciel ziemski, Ignacy Kruszewski wraz z proboszczem Nawarrą zadbał o edukację mieszkańców. Powstała pierwsza w historii szkoła ludowa.
Próbowano realizować pozytywistyczne idee "pracy u podstaw", czyli dostępu do oświaty. W tych zadaniach główną rolę odegrały kościół i dwór. Walczono z analfabetyzmem, zabobonnością i pijaństwem.
Po śmierci Ludwika Nawarry w 1894 r. jego dzieło kontynuował ks. Franciszek Błachut. Wkrótce rozpoczęto budowę nowej (drugiej z rzędu) szkoły ludowej. Kościół, plebania i szkoła stały się "wiejskim centrum kultury". Mieszkańcy mogli korzystać z biblioteki parafialnej. Powolny lecz konsekwentny rozwój zatrzymał wybuch I wojny światowej oraz śmierć ks. Franciszka Błachuta w 1914 r. Po jej zakończeniu działalność wznowiła szkoła ludowa w realiach II Rzeczypospolitej, ale to już inna historia, którą przedstawimy w kolejnym wpisie.
Opracował: Michał Kowalik, Dawne Łazany
‐‐--------‐-------------------------------------------------‐---------------------
Sfinansowano przez ze środków w ramach
