17/10/2026
Zamkowa Skarbnica Wiedzy
🏰 Powstanie zamku w Baranowie – jedna koncepcja czy wiele etapów budowy?
🏗️ Powstanie zamku w Baranowie jest do dzisiaj kwestią sporną, w której przedstawiane są dwie perspektywy badawcze. Jedna część środowiska badaczy dziejów obiektu wskazuje, iż zamek powstał według jednego planu budowlanego w ciągu kilku lat, jako reprezentacyjna i mieszkalna siedziba magnacka. Inni zaś przedstawiają koncepcję wieloetapowego i wieloletniego powstania założenia.
🔎 Trudno wskazać jednoznacznie i z całą pewnością, która koncepcja jest bliższa rzeczywistemu biegowi wydarzeń, tym bardziej, że obydwie koncepcje są solidnie argumentowane. Niemniej prowadzone kwerendy przysparzają nam więcej coraz to nowych szczegółów. Jednym z takich „niuansów” są lunety w kolebce długiego, sklepionego pomieszczenia znajdującego się we wschodniej części dzisiejszego zamku, pomieszczenia biegnącego dokładnie pod wschodnią pierzeją krużganku.
🧱 W zachodniej ścianie tego owego tzw. sklepu znajdują się trzy, symetrycznie rozmieszczone, glifowane wnęki z lunetami. Środkowa, sięgająca do poziomu posadzki, przypomina pozostałość po przejściu, zaś po obydwu jej stronach znajdują się otwory (lunety) mniejsze, odpowiadające rozmiarom wnęk okiennych przyziemia zamkowego.
📐 Ich rozmieszczenie oznaczono na planach zamku z lat 1956–1957, co oznacza, że nie są to rozwiązania architektoniczne wprowadzone za remontu prof. Majewskiego, lecz ich metryka jest starsza. Wnękę południową, tyle że od „zewnętrznej” strony, tj. od strony dziedzińca, przedstawia także fotografia z lat 60. XX w. 📷 zrobiona w momencie, gdy płyta dziedzińca jest ściągnięta i prowadzone są prace zabezpieczające ściany nośne krużganku.
❓ Co owe wnęki „mówią” nam o historii zamku?
💡 Nasuwa się następująca hipoteza: obok średniowiecznej wieży mieszkalno-obronnej, której relikty znajdują się dzisiaj w zamkowym przyziemiu, wybudowano nowy obiekt na planie prostokąta (ok. 14,5 m × 33 m), orientowany mniej więcej w kierunku pn.–pd., dłuższym bokiem od strony rzeczki Krzemienicy (dzisiejsze wschodnie skrzydło zamku).
🏰 Jeśli przyjąć taką koncepcję, to stary, czternastowieczny kasztel (czyli po postawieniu „domu wschodniego” budynek zachodni), wraz z nowszym budynkiem (wschodnim), tworzyłyby zespół zabudowy, pośrodku którego utworzył się dziedziniec (ok. 16 m × 16 m), na który to dziedziniec wychodziłyby wspomniane wcześniej trzy wnęki (drzwi i dwoje okien), których relikty do dzisiaj znajdują się w zamkowym przyziemiu.
📏 Oczywiście ów dziedziniec znajdował się ponad 3 metry niżej dzisiejszego.
🧩 Podobne otwory drzwiowe czy okienne nie występowały (czy też nie zachowały się) w sklepie ciągnącym się pod krużgankiem dzisiejszego skrzydła zachodniego. Może to oznaczać, iż zachodnie skrzydło powstało jako ostatnie, np. w momencie, gdy zdecydowano o rozbudowie siedziby do formy magnackiego zamku, po wyburzeniu wieży średniowiecznej.
🏗️ Wówczas tworzenie otworów okiennych i drzwiowych we wschodniej części poziomu parteru tego skrzydła było bezcelowe, wobec planowanego podniesienia poziomu dziedzińca i związanej z tym konieczności dekonstrukcji średniowiecznej wieży, której umiejscowienie wypadało pośrodku nowo planowanego, większego dziedzińca.
🗺️ Proponowane rozplanowanie obiektu przypominałoby więc nieco plan i sposób powstawania zamków w Sierakowie i Szamotułach, rozbudowywanych m.in. przez Górków h. Łodzia, a także zamku w Gołuchowie, fundacji Leszczyńskich.
👑 Odnotować należy, iż nie tylko rody magnackie rozbudowywały starsze siedziby, dostosowując je do nowych funkcji i mody. Podobnie powstawał m.in. królewski zamek w Łobzowie, czyli średniowieczna wieża mieszkalno-obronna wraz z domem, które wpisano w nowożytny plan budowlany, zakładający znaczną rozbudowę założenia za czasów Stefana Batorego.
🤔 Może więc praca Santi Gucciego (tudzież warsztatu) w Baranowie polegała nie tyle na wybudowaniu zamku „z gruntu”, co na rozbudowie obiektu i/lub ujednoliceniu stylistycznym, tudzież unowocześnieniu zabudowy już istniejącej?
🎨 Działanie to mogłoby przejawiać się zwłaszcza założeniem nowego wątku dekoracyjnego (np. attyki, gzymsy, blendy itd.), jak i elementami konstrukcyjnymi (arkadowy krużganek ze schodami wachlarzowymi).
