16/09/2026
"Postać jego tak piękna i wspaniała, los tak smutny, iż żadnym sposobem obojętnym być nie może; każda niesprawiedliwość serce człowieka porusza, a nawet zimne i nieczułe głazy, politowanie obudzić potrafią, kiedy srogiego i niezasłużonego obejścia doznają".
Tak właśnie nad losami popadającego w ruinę Zamku w Janowcu wzruszała się w 1824 roku Klementyna Hoffmanowa, prekursorka polskiej turystyki w nowoczesnym znaczeniu.
Klementyna Hoffmanowa z domu Tańska (1798–1845). Córka Marianny z Czenpińskich h. Lew (1773–1825) i Ignacego Tańskiego (1761–1805). W swoim życiu zajmowała się różnorodną działalnością pisarską i społeczną, a jej największa pasja wiązała się z pedagogiką. W swoich poglądach kładła nacisk na konieczność edukacji dziewcząt i przygotowania ich do intelektualnej pracy zawodowej i społecznej, jednocześnie podkreślając wartość tradycyjnych ról społecznych oraz odwołując się do wartości patriotycznych i religijnych. W czasie powstania listopadowego działała w ramach Związku Dobroczynności Patriotycznej Warszawianek. Po powstaniu wraz z mężem Karolem Boromeuszem Hoffmanem udała się do Francji, gdzie odgrywała ważną rolę w życiu polskiej emigracji.
W latach 1824–1828 redagowała „Rozrywki dla Dzieci”, jedno z pierwszych polskich czasopism dla dzieci. To właśnie na łamach tego pisma po raz pierwszy ukazał się, później przedrukowany, opis podróży, którą Klementyna odbyła z Warszawy do Puław, i znajdującego się tam pierwszego polskiego muzeum. Celem tekstu było zainteresowanie czytelników turystyką lokalną i krajową, częściowo w kontrze do modnych wyjazdów zagranicznych. Częścią tej podróży była wizyta w świeżo zrujnowanym Zamku w Janowcu.
Opis ten idealnie obrazuje omawiany w poprzednią środę proces rujnacji, który miał miejsce w ciągu pierwszych trzech dekad XIX wieku.
„Gmach ten okazały i ogromny […] przedstawiał oku miły i wspaniały obraz zamożności dawnych panów Polskich; takim go jeszcze przed trzynastu laty widziano; dziś, bez dachu, bez okien, bez podłóg, zdaje się być budową przynajmniej od wieku opuszczoną; kawałka żelaza już w niej nie masz, marmurowe posadzki i schody, kamienne odrzwi, futra z okien, podstawy i wierzchołki kolumn, wszystko to znikło!...”.
Opis wyprawy Hoffmanowej do Puław, zawierający również relację z Janowca, jest dostępny między innymi pod tym linkiem. W Opisach różnych okolic Królestwa Polskiego (t. I, Wrocław 1833) Janowiec opisano na stronach 23–34.
https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/9382/edition/8467/content
Przy cytowaniu uwspółcześniłem pisownię.
✒️ Autor tekstu: Karol Krajewski
🖼️ Ilustracje:
1). Litografia przedstawiającą Klementynę Hoffmanową z domu Tańską. Ryc. z: Straszewicz J., Die Polen und die Polinnen der Revolution vom 29 November 1830, Stuttgart [1832–1837], tabl.18. Źródło: https://polona.pl/item-view/921cb956-4c15-43d4-ada8-93b064690b58?page=0
2). Pomnik Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, na cmentarzu Père la Chaise w Paryżu
Źródło: https://polona.pl/item-view/9448083d-64c2-4813-b543-6206668943db?page=0
📚 Literatura:
Przegląd najważniejszych pozycji dotyczących postaci Hoffmanowej omawia autorka jej biografii Joanna Dąbrowska w artykule Z moich badań nad Klementyną z Tańskich Hoffmanową, Przegląd Historyczno-Oświatowy : kwartalnik poświęcony badaniom dziejów oświaty i wychowania w Polsce.. R. 53, nr 3/4 (2010), s. 31-46:
https://pho.znp.edu.pl/files/2015/12/P-H-O_3-4_2010.pdf
