05/10/2026
Święty na szkle – św. Franciszek z Asyżu w ludowym malarstwie
3 października 1226 roku, równe osiem wieków temu, zmarł św. Franciszek z Asyżu – jedna z najbardziej rozpoznawalnych i czczonych postaci chrześcijaństwa.
Franciszek (Giovanni di Pietro di Bernardone), urodzony w Asyżu około 1181/1182 roku, był średniowiecznym misjonarzem, mistykiem i stygmatykiem, a przede wszystkim założycielem Zakonu Braci Mniejszych – franciszkanów. Kanonizowany w 1228 roku, do dziś pozostaje jednym z najbardziej popularnych świętych Kościoła katolickiego. Jego wspomnienie liturgiczne przypada 4 października. Tradycyjnie uznawany jest także za patrona zwierząt i opiekuna przyrody.
W sztuce Franciszek przedstawiany jest najczęściej w habicie franciszkańskim, niekiedy z krucyfiksem, czaszką, barankiem, gołębiami czy wilkiem. Atrybuty te odnoszą się zarówno do jego pokutnej i kontemplacyjnej postawy, jak i do legend oraz tradycji związanych z jego szczególną więzią ze światem przyrody. Wśród licznych przedstawień świętego zachowanych w europejskich kościołach i muzeach znajduje się m.in. słynna „Ekstaza świętego Franciszka” El Greca z około 1578 roku, przechowywana w polskich zbiorach.
A jak wygląda kamiennogórski św. Franciszek na szkle?
W naszych zbiorach znajduje się XIX-wieczny obraz na szkle z wizerunkiem św. Franciszka, prezentowany na wystawie „W Izbie”. Święty ukazany został w charakterystycznym brązowym habicie z kapturem, przepasanym sznurem z trzema węzłami. U jego boku widoczny jest różaniec – jeden z elementów dopełniających wizerunek zakonnika.
Obraz na szkle jest przykładem religijnego malarstwa ludowego, charakterystycznego dla XIX-wiecznej kultury regionu. Technika ta rozwijała się szczególnie na terenach, gdzie funkcjonowały huty szkła, m.in. w Lasówce w Sudetach. W tradycyjnych warsztatach malowano na odwrocie tafli szkła – w technice określanej niemieckim terminem Hinterglasmalerei – przedstawienia Chrystusa, Matki Boskiej, świętych i patronów.
Śląskie dewocyjne obrazy na szkle stanowią wyjątkowe świadectwo przenikania sztuki religijnej do życia codziennego. Trafiały jako wota do kościołów i kapliczek, ale były również umieszczane w wiejskich chałupach, gdzie pełniły funkcję nie tylko dekoracyjną, lecz także dewocyjną.
Charakterystyczną cechą dolnośląskiego malarstwa na szkle są motywy kwiatowe, zwłaszcza goździki. Wzorce ikonograficzne ukazywanych postaci często czerpano ze sztuki barokowej, upraszczając je jednak do płaskich, wyrazistych kompozycji o intensywnej kolorystyce i bez perspektywy. Taka forma pozwalała na ich powielanie w warsztatach rzemieślniczych, także przez mniej doświadczonych twórców.
Ta charakterystyczna gałąź rzemiosła zaczęła zanikać pod koniec XIX wieku, wypierana przez tańsze i łatwiej dostępne masowe druki na papierze.
Dziś obrazy na szkle są cennym świadectwem dawnej pobożności, estetyki i życia codziennego mieszkańców Śląska. A niewielki wizerunek św. Franciszka z naszych zbiorów pozwala spojrzeć na tę tradycję nie tylko przez pryzmat sztuki, ale również historii lokalnej społeczności.
📍 Obraz na szkle z wizerunkiem św. Franciszka można zobaczyć na wystawie „W Izbie” w naszym muzeum.