16/10/2026
16 października 1906 r. urodził się Jan Tabortowski „Bruzda”. Pochodził z Nowogródka leżącego na terenie dzisiejszej Białorusi. Przed wybuchem drugiej wojny światowej był oficerem Wojska Polskiego. Służył w I Dywizjonie Pociągów Pancernych w Legionowie.
We wrześniu 1939 r. bronił ojczyzny jako zastępca dowódcy pociągu pancernego „Danuta”, osłaniając wycofujących się żołnierzy na linii Toruń-Inowrocław. Następnie walczył z Niemcami w bitwie nad Bzurą. Został ranny i trafił do szpitala w Warszawie, skąd uciekł na początku 1940 r. Nawiązał kontakt z podziemiem niepodległościowym i po dwóch latach dowodził Inspektoratem Armii Krajowej Łomża, któremu podlegały dwa obwody: Łomża i Grajewo.
W listopadzie 1942 r. „Bruzda” został przypadkowo aresztowany przez gestapo razem ze swoimi podwładnymi. Komendant Okręgu Białostockiego AK, pułkownik Władysław Liniarski „Mścisław”, zadecydował o zorganizowaniu ucieczki. W styczniu 1943 r. dziesięciu więźniów zbiegło z więzienia w Łomży. Był wśród nich również Tabortowski, który po tych wydarzeniach działał w Inspektoracie AK Suwałki. Przeprowadził kilka skutecznych akcji przeciwko okupantowi i w marcu 1944 r. powrócił do Inspektoratu Łomżyńskiego AK. Latem 1944 r. otrzymał awans na stopień majora.
Podczas akcji „Burza” wspierał działania nadciągającej Armii Czerwonej, atakując wycofujących się Niemców. Podobnie jak wiele innych oddziałów, ludzie majora Tabortowskiego zostali podstępnie zatrzymani i rozbrojeni. „Bruzda” znalazł się w rękach sowieckiego kontrwywiadu. Pod koniec sierpnia 1944 r. udało mu się wydostać z opresji.
Ponownie rozpoczął walkę konspiracyjną z nowym okupantem w strukturach Armii Krajowej Obywatelskiej. W kwietniu 1945 r. zorganizował odbicie zatrzymanej łączniczki Franciszki Ramotowskiej „Iskry” ze Szpitala Garnizonowego w Białymstoku.
Partyzanci majora „Bruzdy” rozbrajali posterunki Milicji Obywatelskiej i stawiali czoła grupom operacyjnym aparatu bezpieczeństwa. W nocy z 8 na 9 maja 1945 r. podkomendni Jana Tabortowskiego po godzinnej walce zdobyli budynek Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Grajewie, z którego uwolnili ok. 60 więźniów. Zniszczono dokumentację, a najgroźniejsi funkcjonariusze UB zostali rozstrzelani. 11 maja w okolicach miejscowości Wyrzyki odbito z rąk UB dowódcę plutonu NN „Jałowca”.
We wrześniu 1945 r. „Bruzda” znalazł się w strukturach Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”. Skupił się na działalności propagandowej. Skorzystał z komunistycznej amnestii i ujawnił się w marcu 1947 r. Wyjechał do Warszawy i próbował ułożyć sobie normalne życie. Nawiązał kontakt z kolegą z czasów konspiracji Stanisławem Cieślewskim „Lipcem”, który został wkrótce zatrzymany na kilka dni przez UB. „Bruzda” otrzymał potwierdzenie, że on sam jest pod stałą obserwacją bezpieki. Opuścił stolicę. W kwietniu 1950 r. razem z „Lipcem” zaczął ukrywać się na terenie wiosek nadbiebrzańskich. Przystało do nich kilku innych ukrywających się partyzantów.
Latem 1952 r. Stanisław Cieślewski odłączył się od swojego dawnego dowódcy. 27 sierpnia tegoż roku zginął w obławie UB-KBW w Grądach Małych. Rok później Tabortowskiego odnalazł Stanisław Marchewka „Ryba”, zwerbowany do tego celu przez UB. Wyjawił majorowi wszystkie plany aparatu bezpieczeństwa i postanowił lojalnie dzielić los swego dowódcy.
Jan Tabortowski zginął 23 sierpnia 1954 r. podczas rozbrajania posterunku MO w Przytułach. Do dzisiaj nie znamy miejsca jego pochówku.
Postanowieniem prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego z 20 sierpnia 2009 r. za wybitne zasługi dla niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej major Jan Tabortowski „Bruzda” i ppor. Stanisław Marchewka „Ryba” zostali pośmiertnie odznaczeni Krzyżami Wielkimi Orderu Odrodzenia Polski.
Na zdjęciach:
Jan Tabortowski „Bruzda”. Źródło: AIPN.
Budynek gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Nowogródku, w którym uczył się Jan Tabortowski. Źródło: domena publiczna.
Franciszka Ramotowska „Iskra” i Jan Tabortowski „Bruzda”, uroczysko Kobielno, lato 1944 r. Źródło: S. Poleszak, Jan Tabortowski „Bruzda” 1906-1954, Warszawa 2012.
Ostatnia narada Komendy Okręgu „WiN” Białystok przed ujawnieniem, okolice Łap (pow. wysokomazowiecki). Stoją od lewej: NN, mjr Józef Ochman „Orwid”, NN, NN, płk Marian Świtalski „Sulima”, NN, mjr Edward Filochowski „San”, prezes Rejonu Mazowieckiego i Jan Tabortowski „Bruzda”. Źródło: Pamięć.pl. Biuletyn IPN, nr 3 (12) 2013.
Jan Tabortowski „Bruzda”. Fotografia wykonana po ujawnieniu się w 1947 r. Źródło: AIPN.
Symboliczny grób majora Jana Tabortowskiego „Bruzdy” w Przytułach. Źródło: IPN.
