Po utworzeniu w 1919 roku Państwowego Grona Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych (PGKZP) zaczęto gromadzić i przechowywać zabytki archeologiczne i dokumentację z badań wykopaliskowych w dawnej kuchni Zamku Królewskiego w Warszawie. Wówczas rozpoczęto starania o powołanie Państwowego Muzeum Archeologicznego – jednostki, która instytucjonalnie zajmowałaby się przechowywaniem, konserwacją, opracowaniem naukowym i udostępnianiem zbiorów archeologicznych. Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego wydało w 1923 r. Reskrypt Organizacyjny, który stał się podstawą prawną działalności PMA w stadium organizacji. Pierwszą siedzibą Muzeum była tzw. Podchorążówka - budynek dawnej Szkoły Podchorążych w Łazienkach Królewskich (ul. Agrykola 9). Uwieńczeniem procesu tworzenia PMA było rozporządzenie wydane w 1928 r. przez Prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego O Państwowem Muzeum Archeologicznem (Dziennik Ustaw nr 36 z dnia 24.03.1928 r., poz. 346). Szczegółowe przepisy o organizacji i zakresie działania Muzeum zostały zawarte w Statucie (Monitor Polski nr 129 z dnia 6.06.1928 r., poz.216). PMA, podległe Ministrowi Wyznań i Oświecenia Publicznego, zostało określone jako państwowy zakład naukowo-badawczy. Jego zadania to badanie prahistorii ziem polskich, konserwacja zabytków przedhistorycznych na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej oraz szerzenie wiedzy w dziedzinie archeologii przedhistorycznej przez gromadzenie, opracowywanie i udostępnianie materiałów naukowych. Pierwszym dyrektorem PMA został dr Roman Jakimowicz. W okresie międzywojennym w Muzeum rozpoczęli pracę wybitni archeolodzy: Stefan Krukowski, Józef Żurowski i Konrad Jażdżewski. Zbiory muzealne znacznie się powiększały dzięki własnym badaniom i darowiznom. Do PMA zostały przekazane zabytki archeologiczne: m.in. z Muzeum Polskiego w Rapperswilu w Szwajcarii, z Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie oraz z Muzeów Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Warszawie i Łodzi. Pierwszą wystawę Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie otwarto w 1931 roku. Do wybuchu wojny zwiedziło ją ok 16 tysięcy osób. W 1936 r. rozpoczęło działalność Stowarzyszenie Przyjaciół Państwowego Muzeum Archeologicznego. Stowarzyszenie wspierało działalność Muzeum organizując odczyty, prowadząc działalność wydawniczą i akcje reklamowe. W 1939 r. po zajęciu Warszawy przez wojska hitlerowskie PMA przemianowano na Staatliches Archäologisches Museum. Okupanci zrabowali część zbiorów, książki, archiwalia oraz meble, rozpoczęli także wywożenie zabytków do Krakowa, aby je eksponować na wystawach propagandowych. Od 1940 roku Konrad Jażdżewski został wyznaczony na kierownika PMA. We wrześniu zbiory Muzeum zostały przeniesione do pomieszczeń wschodniego skrzydła gmachu Muzeum Narodowego (Al. Jerozolimskie 3 ). W 1942 roku okupanci zaczęli wywozić zbiory PMA na Śląsk i do Bawarii. Próby ratowania podjęła działająca wówczas Komisja Ochrony Mienia Kulturalnego . Po odzyskaniu niepodległości PMA wznowiło działalność naukową i popularyzatorską, prace konserwatorskie oraz badania archeologiczne. Dyrektorem został Ludwik Sawicki, po 4 latach, w 1949 r. zastąpił go prof. dr Zdzisław Adam Rajewski. Utworzono dwa oddziały terenowe Muzeum – w Nowej Hucie (w 1953 r. po dwóch latach został przekazany Muzeum Archeologicznemu w Krakowie) oraz w Biskupinie (w 1956 r. jako rezerwat archeologiczny), który w 2000 roku został przekazany Samorządowi Województwa Kujawko-Pomorskiego). Na początku lat 50 PMA przeniosło swoją siedzibę do o budynku przy ul. Chocimskiej 18. Jednocześnie podjęto starania o uzyskanie stałej siedziby dla Muzeum, zdolnej zgromadzić wszystkie działy oraz zbiory Muzeum w jednym miejscu. Po latach starań, w 1957 r. oku stałą siedzibą PMA został Arsenał Warszawski. W latach 60-tych PMA uzyskało dwa nowe oddziały: pałac i park w Rybnie (w 1964 r., który po remoncie stał się oddziałem o charakterze magazynowo-studyjnym) oraz zespół kopalń w Krzemionkach Opatowskich ( w 1968 r.) do 1979 roku, który kiedy to obiekt ten została przekazany Muzeum Historyczno-Archeologicznemu w Ostrowcu Świętokrzyskim w roku 1979. Działalność wystawiennicza PMA w nowej siedzibie została zainaugurowana w czerwcu 1960 r. wystawą Początki Państwa Polskiego. W 1974 r. dyrektorem PMA został doc. dr hab. Krzysztof Dąbrowski. Funkcję tę pełnił przez 5 lat – zmarł 29 listopada 1979 roku. 10 grudnia 1980 r. kierownictwo nad muzeum objął dr Jan Jaskanis. W 1976 r. na dziedzińcu Arsenału po raz pierwszy w jego historii zostały przeprowadzone badania wykopaliskowe. W 1998 r. PMA zostało wpisane do Państwowego Rejestru Muzeów pod nr DM - IV/PRM/98. Od 1 stycznia 1999 r. organem założycielskim dla PMA został Zarząd Województwa Mazowieckiego. Muzeum, posiadające osobowość prawną, stało się samorządową instytucją kultury, wpisaną do rejestru, prowadzonego przez Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego pod numerem RIK22/99. Został zatwierdzony Statut PMA, stanowiący załącznik do uchwały nr 22/64/2000 Zarządu Województwa Mazowieckiego z dnia 19.01.2000 r. W 2001 r. na stanowisko dyrektora PMA został powołany dr Wojciech Brzeziński, sprawujący tą funkcję do chwili obecnej. tekst: M. Ściborowska
