21/10/2026
LẮNG NGHE HIỆN VẬT BẢO TÀNG KỂ CHUYỆN: ĐÈN MĂNG-XÔNG AIDA EXPRESS RECORD 1500 - DẤU ẤN KỸ THUẬT & ĐỜI SỐNG ĐÔ THỊ ĐÀ LẠT XƯA
Lịch sử hình thành và phát triển đô thị Đà Lạt không chỉ lưu dấu qua những công trình kiến trúc, các tuyến đường, hay những biến đổi về quy hoạch, mà còn hiện diện trong các vật dụng từng gắn bó với đời sống thường ngày của cư dân. Những đồ vật tưởng chừng bình dị ấy phản ánh điều kiện sinh hoạt, khả năng tiếp cận các sản phẩm kỹ thuật và sự thay đổi trong nếp sống qua từng giai đoạn lịch sử. Chiếc đèn măng-xông AIDA Express Record 1500 tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng là một hiện vật tiêu biểu cho cách tiếp cận lịch sử từ những vật dụng gần gũi như vậy.
HÀNH TRÌNH TỪ CÔNG NGHỆ CƠ KHÍ ĐỨC ĐẾN VÙNG ĐẤT MỚI
Trong nửa đầu thế kỷ XX, với sự phát triển của công nghiệp cơ khí và kỹ thuật chế tạo, nhiều thiết bị chiếu sáng sử dụng nhiên liệu được cải tiến nhằm tạo ra nguồn sáng mạnh hơn. Đèn măng-xông là một trong những sản phẩm tiêu biểu của quá trình này. Loại đèn này dùng áp suất đưa nhiên liệu đến đầu đốt, kết hợp khả năng phát sáng của lưới măng-xông khi được nung nóng để tạo ra nguồn sáng mạnh.
Theo hồ sơ hiện vật, chiếc đèn măng-xông tại Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng mang nhãn hiệu AIDA Express Record 1500, có nguồn gốc từ Đức. Kết cấu đèn theo chiều đứng, gồm bình chứa nhiên liệu nằm dưới cùng, hệ thống tạo áp suất, bộ phận dẫn nhiên liệu và đầu đốt ở phía trên. Đèn cao 41cm, đường kính đáy 16,5cm, chao phản quang đường kính 29cm. Đèn còn có chiếc móc sắt thiết kế chắc chắn để có thể treo lên cao. Các bộ phận đèn kết cấu gọn gàng, thuận lợi khi vận hành, kiểm tra và bảo dưỡng.
Bộ phận tạo ánh sáng của đèn là lưới măng-xông, chế tạo từ sợi mảnh đã qua xử lý bằng các hợp chất hóa học. Khi vận hành, người sử dụng thụt đẩy cần bơm tay ở bình chứa để tạo áp suất đẩy dầu hỏa qua hệ thống dẫn đến bộ phận hóa hơi. Dầu hỏa phun sương, hòa trộn với không khí và cháy tại đầu đốt, tạo ra nguồn sáng mạnh.
Theo thông số ghi nhận, chiếc đèn măng-xông AIDA Express Record 1500 có cường độ sáng 500CP (Candlepower). CP là đơn vị đo cường độ sáng theo một hướng nhất định, có nguồn gốc từ việc so sánh với ánh sáng của một ngọn nến tiêu chuẩn. Thông số 500CP cho thấy, cường độ sáng của đèn măng-xông gấp khoảng 500 lần cường độ sáng của một ngọn nến tiêu chuẩn trong điều kiện quy ước.
Bên cạnh hệ thống tạo áp suất và đầu đốt, chao phản quang là bộ phận quan trọng giúp định hướng và phân bố ánh sáng, hạn chế phát tán không cần thiết. Sự kết hợp giữa bộ phận phát sáng và chao phản quang góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng của đèn trong không gian sinh hoạt.
BỨC TRANH NGUỒN SÁNG TRONG ĐỜI SỐNG CƯ DÂN ĐÀ LẠT XƯA
Đà Lạt giữa thế kỷ XX tiếp tục được xây dựng và mở rộng, thu hút cư dân từ nhiều vùng miền đến sinh sống và lập nghiệP, nhu cầu về những phương tiện phục vụ sinh hoạt ngày càng đa dạng. Trong đó, chiếu sáng là một nhu cầu thiết yếu, đặc biệt vào buổi tối, khi các hoạt động gia đình, buôn bán và lao động vẫn tiếp diễn.
Đà Lạt thường giảm sâu nhiệt độ về đêm, sương mù xuất hiện vào sáng sớm và chiều tối, tạo nên diện mạo riêng của đô thị cao nguyên, đồng thời đặt ra những yêu cầu đối với sinh hoạt của cư dân. Ánh sáng cần thiết để duy trì các công việc trong nhà, chuẩn bị bữa ăn, sửa chữa vật dụng, đọc viết hoặc phục vụ việc buôn bán.
Mặc dù hệ thống phát điện đã được xây dựng tại Đà Lạt từ đầu thế kỷ XX, việc sử dụng điện trong sinh hoạt vẫn chưa phổ biến với nhiều hộ dân, đặc biệt ở các khu ven đô và vùng sản xuất. Vì vậy, các loại đèn sử dụng nhiên liệu vẫn thường dùng để thắp sáng, phục vụ sinh hoạt thường ngày của người dân khi đêm xuống.
Đèn dầu đĩa, đèn Hoa Kỳ sử dụng bấc hay nến là những phương tiện chiếu sáng quen thuộc trong sinh hoạt của người dân. Tuy nhiên, nguồn sáng có thể chập chờn, phát sinh khói hoặc muội than, khi cần chiếu sáng hơn, những loại đèn này chưa đáp ứng nhu cầu sử dụng.
Đèn măng-xông đã đem lại một lựa chọn chiếu sáng khác, nhờ khả năng tạo nguồn sáng mạnh, đáp ứng nhu cầu chiếu sáng trong sinh hoạt gia đình, hoặc những không gian kinh doanh cần duy trì hoạt động khi trời tối. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc đèn này được sử dụng phổ biến, mà còn phụ thuộc vào khả năng mua sắm, nguồn cung nhiên liệu và nhu cầu của từng hộ gia đình.
TỪ VẬT DỤNG GIA ĐÌNH ĐẾN HIỆN VẬT BẢO TÀNG
Theo lý lịch hiện vật, chiếc đèn măng-xông AIDA Express Record 1500 từng thuộc sở hữu của ông Nguyễn Bạo, sinh năm 1923, quê ở Hải Dương. Năm 1936, ông rời quê hương vào Đà Lạt lập nghiệp. Đến năm 1953, ông xây dựng nhà mới và mua chiếc đèn măng-xông để phục vụ nhu cầu gia đình.
Chiếc đèn là lựa chọn thiết thực hỗ trợ các sinh hoạt ban đêm trong gia đình. Từ một sản phẩm công nghiệp nhập của Đức, chiếc đèn đã trở thành vật dụng được gia đình ông Nguyễn Bạo sử dụng suốt nhiều năm tháng. Theo thời gian, hệ thống điện lưới dần phổ biến, các thiết bị chiếu sáng bằng điện được sử dụng rộng rãi. Vai trò của đèn măng-xông trong sinh hoạt gia đình cũng dần thay đổi, nhưng chiếc đèn vẫn được gia đình lưu giữ, không chỉ như một vật dụng thiết yếu, mà còn là một kỷ vật gắn với lịch sử gia đình.
Năm 2010, gia đình ông chuyển giao chiếc đèn cho Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng để bảo tồn và phát huy giá trị. Từ không gian sinh hoạt của một gia đình, hiện vật bước vào bảo tàng, nơi những thông tin về hiện vật được lưu giữ, nghiên cứu và giới thiệu đến công chúng. Việc chuyển giao không làm mất đi câu chuyện riêng của hiện vật, mà còn mở rộng khả năng tiếp cận đến nhiều người hơn, góp phần lưu giữ dấu tích của đời sống Đà Lạt xưa.
Câu chuyện chiếc đèn măng-xông cũng gợi mở một góc nhìn về quá trình di cư của cư dân miền Bắc vào Đà Lạt trong thế kỷ XX, cho thấy lịch sử hình thành đô thị có thể được tìm hiểu thông qua những câu chuyện cá nhân và vật dụng gia đình. Bên cạnh những công trình kiến trúc hay các sự kiện lịch sử lớn, các đồ vật từng hiện diện trong đời sống thường ngày cũng góp phần phản ánh cách con người thích nghi với môi trường sống, lựa chọn phương tiện phục vụ sinh hoạt và lưu giữ những dấu tích quá khứ.
Qua chiếc đèn măng-xông AIDA Express Record 1500, có thể thấy những vật dụng trong đời sống thường ngày cũng là một nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu lịch sử. Đằng sau một sản phẩm kỹ thuật là dấu ấn của thời đại, nhu cầu sinh hoạt và câu chuyện của những người từng sử dụng nó. Khi được nghiên cứu trong mối liên hệ với bối cảnh lịch sử cụ thể, hiện vật không chỉ giúp nhận diện những thay đổi về phương tiện chiếu sáng, mà còn góp phần làm rõ những khía cạnh gần gũi của đời sống cư dân Đà Lạt trong thế kỷ XX. Đây cũng là giá trị của công tác nghiên cứu hiện vật tại bảo tàng, từ những đồ vật lưu giữ, góp phần bổ sung tư liệu tìm hiểu quá khứ và giúp lịch sử đời sống được tiếp cận một cách cụ thể, sinh động hơn.
